М.Мақатаевтың «Тоқта, ботам!

Тоқта, ойлан, шекараға жеттің дегенді көзге көрінбес тозаң арқылы танытып, тәубеңе кел дегендей ме?

1292 жылы Менгу Темірдің бір ұлы Тоқта хан Ноғайдың көмегімен бауыры Тұлабұқадан тақты тартып алып, оның және тағы бес бауырының қанын төгеді де, жеке дара билікке келеді.

Өтеміс қажы дерегінде Тоқта ханның өз туыстарын өлтіруі туралы мынадай мәліметтер айтылады: «Ол өзі қайтыс болғаннан кейін ұлы Эль-Басармен (Ильбасар) тақ үшін ешкім таласпас үшін туыстары мен ұрпақтарын қырды».

Ал 1300 жылы Тоқта хан Ноғаймен күресіп, оны жеңеді де, «ұзаққа созылған «Ноғай бұлғағына» нүкте қояды.

Тоқта ханнан кейін билікке келген Өзбек хан да бұл үрдісті одан әрі жалғастырады.

1312 жылы Өзбек хан таққа отырысымен Тоқта ханның бір ұлы мен оның жанындағы 120 Шыңғыс хан әулетінің өкілін өлтірсе, басқа бір деректе Тоқта ханның 2 ұлы мен 20 сұлтанды о дүниеге аттандырады.

1312 жылы Өзбек хан таққа отырысымен Тоқта ханның бір ұлы мен оның жанындағы 120 Шыңғыс хан әулетінің өкілін өлтірсе, басқа бір деректе Тоқта ханның 2 ұлы мен 20 сұлтанды о дүниеге аттандырады.

Берке ханнан кейін Алтын Орда тағын иеленгендер: Батыйдың немересі, Тоғанның (Тұқан) ұлы Менгу Темір ханның (1266-1282), Менгу Темірдің інісі Тұда Мөңке ханның (1282-1287), Менгу Темірдің ұлы Тұла Бұқаның (1287-1292) және Менгу Темірдің тағы бір ұлы Тоқта ханның (Тоқтай, Тоқтаға) (1292-1312) тұстарында әр ханның исламға көзқарасы мен ұстанымы, сондай-ақ Алтын Орданың Египетпен саяси және экономикалық қарым-қатынастарының екі жақ тарапынан да өте қарқынды жүруі Жошы ұлысы аумағында ислам дінінің тереңдеуі мен жайыла түсуіне зор ықпалын тигізеді.

Тоқта ханның ислам дініне қатысы туралы қарама-қайшы мәліметтер бар.

Ол деректе: «Оның (Тоқта ханның – Б.К.) бір ұлы болды, одан артық келістіні ешкім көрген емес.

Ибнхальдун бойынша Тоқта ханның ұлының аты –Ильбасар, ал қайтыс болған жылы – 1319/1310 жыл делінген.

Тоқта хан ұлы Ильбасардың билікке келмей жатып-ақ, исламнан басқа өзге діннің бәрін елден қуатыны туралы өз ойларын өзгелерге білдіріп қоюы оның әкесінен екі жыл ерте қайтыс болуына алып келуі де мүмкін.

Дегенмен Ильбасар жүзеге асыра алмаған идеяны Тоқта ханнан кейін Сарай тағын иеленген Өзбек хан жүзеге асырады.

Тоқта ханның қазасынан кейін әр топ өз адамдарын таққа отырғызу үшін әрекеттерге көшкен кезде, Әмір Құтлық Темір Тоқта ханның үлкен хатындарының бірі, бұрынғы Тоғырылдың әйелімен бірлесе отыра қимылдап, таққа Өзбекті отырғызу қажет деп шешеді.

Тоқта ханның қазасынан кейін әр топ өз адамдарын таққа отырғызу үшін әрекеттерге көшкен кезде, Әмір Құтлық Темір Тоқта ханның үлкен хатындарының бірі, бұрынғы Тоғырылдың әйелімен бірлесе отыра қимылдап, таққа Өзбекті отырғызу қажет деп шешеді.

Осылайша, Тоқта ханнан кейін Алтын Ордадағы тақ мұрагері жөнінде бір-біріне қарама-қарсы екі топ пайда болып, әр топ өз адамын отырғызу үшін ашық күреске шыға бастайды.

Дерек мәліметіне жүгінсек, Тоқта ханның тағы бір ұлы мен оның жанындағы 120 Шыңғыс хан әулетінің өкілдері өлтірілген екен.

Хайдер Рази болса, Өзбек хан Тоқта ханның екі ұлын және жошылық 20 сұлтанды өлтірді деп жазады.

Кезінде осындай ойлары болған Тоқта ханның ұлы Ильбасар таққа келмей жатып, қайтыс болған еді.

«Тоқта, болды» деп тоқтатып қояды.

Қарын тоқта әркім-ақ үйде батыр,

Өйткені Бекеңнің Қабанбай батыр туралы тарихи деректі шығармасы «Қабанбай батыр туралы халық шежіресінен» деген үлкен тақырып аясында «Тарбағатай» журналының 1985 жылғы №4, 1986 жылғы №1,2 санында Жұмабай Біләлұлының редакторлығында «Тоқта туралы», «Ерасылдың кекке аттануы», «Ерасылдың сапары», «Ерасылдың Арсалаңды өлтіруі», «Ерденнің елін табуы», «Ерасылдың елін іздеуі», «Меркіт елінен қалмақтардың жылқы алуы туралы», немесе, «Қабанбай батырдың Абылай хан басшылығындағы Шаған шайқасы», «Қолбасшы болуы және Дарабоз атануы жөнінде» делінген кітаптағы негізгі тақырыптар бүкілдей басылым көріп, ақырласқан әрі ғылыми айналысқа түсіп, оқырманның қолына әлдеқашан тараған.

– Тоқта, тоқта, – деді Жайбасар Қыдырәліні бастан-аяқ бір шолып өтіп.

– Тоқта, тоқта, – деді Жайбасар Қыдырәліні бастан-аяқ бір шолып өтіп.

Тоқта!

Соңындағы Олжабайға қарап еді, тоқта деп, қол көтеріп ишара жасап келеді екен.