Автор сипатталатын ғылыми құбылыстың түйткілді мәселелеріне назар аудара отырып, тезаурус қалыптастыруға қатысты әртүрлі көзқарастарды талдайды және зерттейді.

Педагогикалық қарым– қатынастың терминологиялық, тұжырымдамалық, категориялық тезаурусы — бұл қарым–қатынас тілінің метасы және ойлау әдіснамасының тұжырымдамалық негізі ретінде кәсіби бағытталған тезаурус.

Педагогикалық тезаурус — педагогика ғылымының ең маңызды білімдерін бекітетін терминдер, ұғымдар мен категориялар жиынтығы.

Педагогикалық тезаурус білімнің жалпы көзқарасын кеңейту үшін пайдаланылуы мүмкін, нақты оқу іс–әрекетінің мазмұнын мағыналық қалыптастыру процесін орындай отырып, кәсіби құзыреттіліктердің функционалдық бағдарын қалыптастырады [14–15].

Ондай жағдайда сол жердегі адресаттарға ортақ, бірдей түсінікті ақпараттар, тіпті тезаурус негізге алынады.

Сонымен, жеке адамның тiлдiк құрамында сөз қоры, тезаурус және прагматикон бар.

Поэтологиялық тезаурус – поэзияның логикалық-семантикалық, ақпараттық талдамалық, көркемдік-бейнелілік моделін танытатын бірден-бір құрылым.

Тезаурус туралы түсінік көбіне тілдік–лингвистикалық талдаулар жүйесінде маңызға ие болып келді.

Тезаурус туралы сөздіктердегі анықтамаларға, зерттеу еңбектерінде келтірілген тұжырым-дарға назар салсақ, ең әуелі, «тезаурус дегеніміз – қазіргі тіл білімінде – лексикалық бірліктер (дескрипторлар) арасындағы мағыналық қатынастар (синонимдер, антонимдер, паронимдер, гипонимдер, гиперонимдер, т.б.) көрсетілген жалпы немесе арнайы лексика сөздіктерінің ерекше түрі» деп білеміз (Тезаурус.

Тезаурус туралы сөздіктердегі анықтамаларға, зерттеу еңбектерінде келтірілген тұжырым-дарға назар салсақ, ең әуелі, «тезаурус дегеніміз – қазіргі тіл білімінде – лексикалық бірліктер (дескрипторлар) арасындағы мағыналық қатынастар (синонимдер, антонимдер, паронимдер, гипонимдер, гиперонимдер, т.б.) көрсетілген жалпы немесе арнайы лексика сөздіктерінің ерекше түрі» деп білеміз (Тезаурус.

Тезаурус туралы сөздіктердегі анықтамаларға, зерттеу еңбектерінде келтірілген тұжырым-дарға назар салсақ, ең әуелі, «тезаурус дегеніміз – қазіргі тіл білімінде – лексикалық бірліктер (дескрипторлар) арасындағы мағыналық қатынастар (синонимдер, антонимдер, паронимдер, гипонимдер, гиперонимдер, т.б.) көрсетілген жалпы немесе арнайы лексика сөздіктерінің ерекше түрі» деп білеміз (Тезаурус.

Сонымен бірге осы анықтамалықта: «тезаурустың екі негізгі түрі бар: 1) лингвистикалық тезаурус – мәтіндерді мазмұнды талдау нәтижесінде іріктелген және қабылданған жіктеу жүйесіне сәйкес жүйеленген табиғи тіл сөздерінің тізбесін қамтитын сөздік; 2) статистикалық тезаурус – белгілі бір тақырып бойынша мәтіндерді статистикалық талдау нәтижесінде таңдалған және сол мәтіндерде осы сөздердің бірлескен кездесу жиілігі негізінде сөздік мақалаларға топтастырылған сөздердің тізімін қамтитын ақпараттық-іздеу сөздігі», – дейді (Кондаков, 1975: 587).

Сонымен бірге осы анықтамалықта: «тезаурустың екі негізгі түрі бар: 1) лингвистикалық тезаурус – мәтіндерді мазмұнды талдау нәтижесінде іріктелген және қабылданған жіктеу жүйесіне сәйкес жүйеленген табиғи тіл сөздерінің тізбесін қамтитын сөздік; 2) статистикалық тезаурус – белгілі бір тақырып бойынша мәтіндерді статистикалық талдау нәтижесінде таңдалған және сол мәтіндерде осы сөздердің бірлескен кездесу жиілігі негізінде сөздік мақалаларға топтастырылған сөздердің тізімін қамтитын ақпараттық-іздеу сөздігі», – дейді (Кондаков, 1975: 587).

Жалпыгуманитарлық тезаурус тәсілі туралы сөз қозғағанда, деректерді жүйелеуге және бағдарлаушылық сипатына ерекше назар аударамыз.

«Тезаурус – әлемдік мәдениеттің субъект игере алатын бөлігінің құрылымдық көрінісі және жалпы бейнесі» (Луков, 2006: 559) екендігін ескеріп, көркем мәтін құрылымын тезаурустық тәсілмен талдау барысында «автор – реципиент» арасындағы субъективті аспектіні таныта отырып, көркем бейнелеуді тұтастықта қабылдауға қол жеткізіледі.

Тезаурус туралы зертеуші ғалымдар оны сипаттайтын өте маңызды белгілерді анықтай келе, кез келген тезаурус мәдениеттің нақты мазмұнымен салыстырғанда толық еместігін, ол бар болғаны фрагмент, яғни үзіктер ғана және салыстырмалы түрде толық мәтінмен сәйкес келмейтіндігін алға тартады.

Тезаурус туралы зертеуші ғалымдар оны сипаттайтын өте маңызды белгілерді анықтай келе, кез келген тезаурус мәдениеттің нақты мазмұнымен салыстырғанда толық еместігін, ол бар болғаны фрагмент, яғни үзіктер ғана және салыстырмалы түрде толық мәтінмен сәйкес келмейтіндігін алға тартады.

Әдебиеттануда тезаурус терминінің қолданысы мен сипаттамасын былайша жүйелеуге болады:

а) белгілі бір аспектіге немесе тұтастай әдебиеттану саласына қатысты тезаурус (мысалы поэтикадағы тезаурус, проза жанрының тезаурусы, өлеңтану тезаурусы, т.б.);

а) белгілі бір аспектіге немесе тұтастай әдебиеттану саласына қатысты тезаурус (мысалы поэтикадағы тезаурус, проза жанрының тезаурусы, өлеңтану тезаурусы, т.б.);

ә) көркем мәтін құрылымындағы тілдік–көркемдік ұғымдарды жинақтайтын тезаурус немесе белгілі бір қаламгердің поэтикалық кеңістігіндегі бейнелер мен бейнелілік тезаурусы.

Концептілердің бәрімен салыстырғанда жекелеген бір бөліктері тезаурус түзілімінде барынша баяу өзгеруімен ерекшеленеді.

Өйткені тезаурус құрылымындағы константтардың негізгі бір тірегі – мәңгілік бейнелер.

Кейіпкер болмысын даралайтын түрлі бейнелеулер тізбесін анықтауда тезаурус қатарын түзу маңызды.

Тезаурус аясында қарастырылатын концепт, констант, тұрақты константтардың бірі – мәңгілік бейне ұғымдары мәтіннің бейнелі қабаттарын танытып, түсіндіруге жол ашады.

Тезаурус аясында түсіндірілетін тұрақты констант – мәңгілік бейнеге тән басты сипаттардың бірі сюжеттерге еркін кіре алу мүмкіндігі екенін есте тұтсақ, Ескендір жаһанды билеген әмірші, дана, жеңімпаз, қаһарлы қолбасшылардың жиынтық бейнесі болып шығады.

Сөздік мақаланың тезаурус бойынша анықтамасы: нысаны тілдік бірліктің сипаттамасы болып табылатын сөздік бірімінен, семантикалық түсіндірмеден, лексика-стилистикалық белгісөздерден, дәйектеме материалдан, сілтеме, түсініктеме, анықтамалардан құралған шартты түрде дербес бөлік [2, 48].

Вокабула терминінің тезаурус бойынша анықтамасы: сөзтізбе құрамында негізгі сөздік тұлғада берілетін, анықтама нысаны болып табылатын сөздік бірімі [2, 45].

Кілтті сөздер: тілдік тұлға, концептосфера, образ, символ, тезаурус.

Тезаурус дегеніміз: «белгілі бір салаға қатысты бірнеше ұғымның талдануы мен қатысын көрсететін семантикалық сөздік» (Ю.

Көркем шығармадағы концептілердің табиғатына бару үшін тезаурус түзу арқылы С.

Автор тілдік тұлға моделінің 3 деңгейін атап береді: 1) ассоциативті-вербалды жүйе (АВЖ), 2) тезаурус, 3) прагматикон», – деп көрсетеді [3, 93 б.].

Мақалада аталып өткен медициналық мәтіндерді аударуға қажетті тілдік, тілдік және танымдық, лингвомәдениет, тілдік

Қоғамдық қатынастардың бір немесе бірнеше ұқсас саласын реттейтін заңдық бір норманың мәтіндік, редакция­лық жағынан өзгеріске ұшырамай, қалып­тасқан шаблон секілді қайталанып келуін тезаурус деуге болады.

Өкінішке қарай, біздің мемлекеттік тілдегі заң мәтініне тезаурус тән емес.

Тезаурус туралы терминдер бір ізге түсіп, әбден қалыптасып болғанда ғана айтуға болады.

РҒА Сібір бөлімі, Новосібір мемлекеттік университетінің Есептеу технологиялары институты (Федотов А.М.) мен Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, Ақпараттық технологиялар кафедрасы (Тусупов Ж.А., Самбетбаева М.А.) бірігіп жасаған электрондық тезаурус жобасына, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, Аударма теориясы мен практикасы кафедрасында (Тажибаева С.Ж., Баекеева А.Т.) тау-кен терминдерінің көптілді басқарылмалы тезаурусын құрастыру жобасын бастадық.

Digital Library басқару жүйесі негізіндегі тезаурус құрастыру Бұл Новосібір мемлекеттік университеті мен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық униерситетінің біріккен жобасы аясындағы үлкен жұмыстың бас әзірлеушісі физико математика ғылымдарының докторы, профессор А.М.Федотов, Ж.А.Тусупов және осы кісілерден тәлім алған шәкірті Ақпараттық технология мамандығының PhD докторы М.А.

Осы тезаурус ISO 25964-1:2011 (бірінші бөлім) және ISO 25964-1:2013 (екінші бөлім) соңғы халықаралық стандарттары негізінде құрастырылды.

Аталған стандарттар негізінде құрастырылған тезаурус басқа да халықаралық тезаурустармен өзара әрекеттесу мүмкіндігін береді, яғни бұл дегеніміз, машиналық немесе автоматтандырылған аударманы арнайы пән саласы үшін орындау кезінде осы тезаурусқа енгізілген қазақ, ағылшын, орыс тілдеріндегі контент арқылы аудармаға арналған компьютерлік жасақтамалар тезаурус мазмұнын көре алып, релевантты ақпаратты іздеу процесіне қатыса алады.

Аталған стандарттар негізінде құрастырылған тезаурус басқа да халықаралық тезаурустармен өзара әрекеттесу мүмкіндігін береді, яғни бұл дегеніміз, машиналық немесе автоматтандырылған аударманы арнайы пән саласы үшін орындау кезінде осы тезаурусқа енгізілген қазақ, ағылшын, орыс тілдеріндегі контент арқылы аудармаға арналған компьютерлік жасақтамалар тезаурус мазмұнын көре алып, релевантты ақпаратты іздеу процесіне қатыса алады.

Тезаурус өз ішіне терминдердің түрлері, байланыстары, топтарымен қоса, түрлі сөздіктерді енгізе алады: • анықтамалық сөздік; • көптілді сөздік; • синонимдер сөздігі; • антонимдер сөздігі; • омонимдер сөздігі; • түсіндірме сөздік т.т.

Бұл тезаурус жүйеленген терминдер арасындағы семантикалық байланыстар мен сөздік мақалаларды көрсете алады.

Сонымен, тіліміздегі терминдерді біріздендіру мен жүйелеудің бірден бір жолы – Digital Library платформасы арқылы электрондық тезаурус құрастыру деп пайымдаймыз.