Қазіргі таңда «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» заңының атауынан бастап, осы заң баптары мен өзге де қолданыстағы заңнама мәтіндерінде орыс тілінен кірме «судья» сөзі үстемдік құрып, мемлекеттік тілдегі тиесілі баламасы бекімей, қоғамда да ауқымды сипатта қолданыс тауып отыр.

Кең тараған орыс тілінің сөздігінде: «Судья, ...Должностное лицо, разрешающее дела в суде» ( С.И.

Аудармасы: Судья – ...Соттағы істерді шешетін лауазымды тұлға.

Сонымен, «судья» сөзі орыс тілінің төл сөзі екендігі анық болып тұр.

1927 жылы Қызылорда қаласында басылып шыққан Н.Қаратышқановтың «Пән сөздері (Терминологиялық сөздік)» кітабында «судья» сөзі «би» деп аударылған(Аталған сөздік, Ер-Дәулет, Алматы-2004, 112 бет).

Өкінішке қарай, 2009 жылы жарық көрген «Құқық саласының терминдер сөздігі» алғысөзінде: «Қоғам өмірінің барлық саласында мемлекеттік тілге кең өріс ашуда терминдік сөздіктердің алатын орны ерекше» деп аталып өтілсе де, осы көлемді еңбекте Қазақстан Республикасының заңнамасында кеңінен қолданылып жүрген бүгінгі заң терминологиясында орныққан терминдер мен терминдік тіркестер санатынан «судья» сөзі өзінің биік мәртебесіне сай тиесілі орнын алмаған, тіпті ескерілмей де кеткен (Аталған сөздік, «RedGreenBlue» ЖШС, 2009, 3 бет).

Сөздікті құрастырушылар «судья» сөзі мемлекеттік тілге жат екенін, мағынасын түсіну үшін орыс тілі сөздігіне жүгіну керек екендігін басшылыққа алған болар.

Сонымен, жалпы қазіргі қолданыстағы орыстың «судья» сөзі кезінде қазақтың «би» төл сөзімен аталуы ықтимал еді.

Сонымен, ана тілімізді «билігі жүріп, дегенін істетіп отырған» патшалық Ресей, Кеңес дәуірінің өткен бодандық кезеңінен бері кемсітіп тұрған бөгде, құлаққа жағымсыз естілетін «судья» сөзін, «көне де жұпыны» – би сөзімен алмастырудың жөні жоқ деген пікірлер туындаса, осы орайда, кең қолданысқа ұсынылып отырған «Бишешімгер»(би+шешім) деген жаңа тіркеме, қосынды сөз – орыс тілінен өзгермей алынған аталған сөздің ұғымын жан-жақты, дәлме-дәл қамтып қана қоймай, ең бастысы, жат тілдің кірме сөзіне тәуелді болмау саналы жол екенін қаперімізге деректі түрде салып тұр.

Еліміздің барлық заңдары мен құжаттарында «Судья» сөзін «Бишешімгер» төл сөзімізге ауыстыру абыройымызды көтеріп, Отанымызда шынайы Тәуелсіздік нышанын айқын орнықтыратындай тағы бір төлбелгі болары анық!

Өткен жылы парамен ұсталған 7 судья сотталды.

– Соттарға қатысты «судья істі қарағанда оның ақ-қарасына неге терең үңілмейді?», «неге тек ұсынылған дәлелдермен қанағаттанып, шешім шығарады?» деген сыңайдағы сын жиі айтылады.

Бұл дегеніміз, судья процестік жағынан еркін болуы қажет.

Сот жүйесі жетілдірілді, судья лауазымына ұсынылатын кандидаттарды іріктеу функциясы Жоғары Сот Кеңесінің қарауына берілді.

Алайда, судья Суханова қос тараптың тыңдалымынан кейін келесі сот отырысын 2020 жылдың 6 қаңтарында жалғасатынын айтқан-ды.

Судья мұндай жағдайда талап арыз иесінің мемлекеттік баж салығы толық көлемде қайтарылатынын және басқа да құқықтарын түсіндірді.

Ал, кеңесу бөлмесінен оралған судья ҚР Азаматтық процестік кодексінің 168, 279, 280, 268, 269, 429-баптарын басшылыққа алып талап қою арызын қараусыз қалдыру туралы ұйғарым шығарғанын хабарлады.

Сондай-ақ, судья талапкерге он күн ішінде Алматы қалалық сотына шағым түсіруге құқылы екенін түсіндірді.

– Негізі қалалық сотта сот төрелігін үш судья жүзеге асыратын болса, кеңсе қызметкерлері өндіріске түскен істер мен арыз-шағымдар тіркелгеннен бастап, олардың қозғалысы мен статистикасы, істер бойынша қабылданған сот актісінің орындауға жолдануы, істер мен құжаттардың мұрағатқа сақтауға өткізілгенге дейінгі барлық қызметтерді жүзеге асырады.

Жұмыс барысында әрбір судья мен сот қызметкерлерінің бұл кеселге жол бермеуіне қатысты қатаң талап қойылған.

Суд должен быть состязательным, а судья – свободным от стороны обвинения.

Әр судья бір мезетте 100-ден аса азаматтық іс пен материал қарайды.

Айтпақшы, әл-Фараби Бағдатқа келген алғашқы жылдары қазы – судья болып істеген, бірақ ғылыми жұмысына кедергі болған соң тастап кеткен.