Фарабидің философияның жалпы мәселелеріне арналған «Калом фи-л жавхар» («Субстанция жайлы сөз»), «Уюнул масоил» («Мәселелер негізі»), «Китоб фи-л навомис» («Заңдар жайлы кітап»), «Китоб фи-л харакат ал-фалака» («Аспан денелері қозғалысының ізшілдігі жайлы кітап»), ал білім алу әдістері, логикаға арналған «Калом фи-л ақл ал-кабир» («Үлкендердің ақылы жайлы сөз»), «Китоб фи-л ақл ас-сағир» («Жастардың ақылы жайлы кітап»), «Китоб ал-мухтасар ал-кабир фи-л маниқ» («Логика жайлы қысқартылған үлкен кітап»), «Китоб ал-мадхал ила-л мантиқ» («Логикаға кіріспе кітап»), «Китоб ал-бурхон» («Дәлелдеу кітабы»), «Китоби шароит ал-қиес» («Силлогизм қағидалары кітабы»), «Рисола фи мохият ан-нафс» («Жан, рухтың мағынасы жайлы рисала») атты еңбектері бар.

Солардың ішінде Әбу Насырдың «Китабу-л хуруф» («Әріптер жайлы кітап»), «Китабу-т тахлил» («Талдау кітабы») «Китабу-л ибда» («Жаратылған [жайлы] кітап»),«Китабу-л қийас» («Силлогизм кітабы»), «Рисала танбиһ ала сабил-с сағада»(«Бақыт жолын сілтеу жайлы трактат»), «Мантиқ инда әл-Фараби»(«Әл-Фарабидің логикалық [еңбектері]»), «Рисала фи-л ақл» («Ақыл жайлы трактат»), «Фусулу-л мадани»(«Мемлекет қайраткерінің нақыл сөздері»), «Китаб ара аһл әл-мадинату-л фадила»(«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары жайлы кітап») атты еңбектері жиірек ұшырасады.

Себебі академик Диноршоев пайымынша Ибн Синаға дейін бұл силлогизм түрін ешкім соншалықты тыңғылықты дəрежеде зерделемеген.

Кілт сөздер: Ибн Сина, логика, силлогизм, дəлел, пайым, негіздеме, біріктіруші, жоққа шығарушы, ортаңғы термин, модус.

Ибн Синаның силлогизм теориясындағы силлогистиканың мəнін талдамас бұрын силлогизм ұғымы жайлы, оның пішіндері мен заманауи формалды логикадағы ережелері жайында жазып кеткен өте орынды болады.

Ибн Синаның силлогизм теориясындағы силлогистиканың мəнін талдамас бұрын силлогизм ұғымы жайлы, оның пішіндері мен заманауи формалды логикадағы ережелері жайында жазып кеткен өте орынды болады.

Силлогизм дегеніміз ол пайымдау түрі.

Дəстүрлі формальды логикада силлогизм деп дедуктивті ой түйіндемені айтады.

Сонымен қатар «силлогизм» термині одан да кең мағынасында қолданылады – шартты жəне шарттыкатегориялық ой түйіндемелерде, бөлісу-категориялық ой-түйіндемелері мен шартты-бөлісу (лемматикалық) ой түйіндемелерінде [2; 33].

Ибн Синаның философиялық жүйесінде логика орталық элемент болып табылса, ал оның логикасының маңызды бөлігі ол силлогизм жайындағы ілім болып табылады.

Силлогизм, əсіресе дəлелдемелік түрі, ғалым бойынша шынайы білім дəлелдемесін алудың маңызды жолы болып табылады.

Алғашқыда силлогизм теориясын (силлогистика) Аристотель құраған болатын.

«Силлогизм дегеніміз ол пайым, бұл пайым қабылданған қағидалар еріксіз өзге бір қағиданы тудырады.

Бұл пайымдау силлогизм болады.

– екі жоққа шығарар негіздемеден силлогизм туындамайды;

– екі жеке негіздемеден силлогизм құрылмайды;

– егер кіші негіздеме жоққа шығарушы болса, ал үлкен негіздеме — жалпы болса силлогизм құрылмайды;

– қабысқан шартты–біріктіруші силлогизм;

– қабысқан шартты–ажыратпалы силлогизм;

– қабысқан шартты–біріктіруші баяндауышты (предикативті) силлогизм;

– шартты–біріктіруші баяндауышты (предикативті) силлогизм;

– біріктіруші–ажыратушы шартты силлогизм;

– ажыратпалы–біріктіруші шартты силлогизм.

Ойшылдың пікірінше, қабысқан шартты силлогизм — ол екі шартты–біріктіруші пайымнан тұратын пікір.

Біріктіруші шартты силлогизм, біріктіруші категориялық силлогизм сияқты үш пішінге (фигураға) ие:

Біріктіруші шартты силлогизм, біріктіруші категориялық силлогизм сияқты үш пішінге (фигураға) ие:

Ибн Сина осы шартты–біріктіруші силлогизмнің бірінші пішінін жетілген силлогизм деп атайды.

Себебі екі ойшылда, Аристотель де, Ибн Сина да қандай да бір силлогизм екі немесе одан көп пайымдамадан тұрады деп айтқан.

Алайда Аристотельдің силлогизм теориясы ол қарапайым категориялық пайымдамадан тұратын силлогистика теориясы.

Ибн Сина іліміндегі силлогизм жайындағы көптеген қағидалар қазіргі силлогизм теориясына сай келеді.

Ибн Сина іліміндегі силлогизм жайындағы көптеген қағидалар қазіргі силлогизм теориясына сай келеді.

Ойдың жиі қайталануы – автордың кемшілігі емес, керісінше оқырманға силлогизм туғызу.

Сонымен қатар, стагиралық ойшыл логиканың негізгі тепе-теңдік, қарама-қайшылықсыздық үшіншісі жоқ заңдарын негіздей отырып, дедуктивті ой тұжырымындағы басты қағидатты – силлогизм ілімін ғылыми айналымға еңгізген.

Олар кіріспе мен ұғымдар, логиканың силлогизм, софистика, диалектика сияқты бөлімдер туралы.

Әл-Фарабидің тікелей логикалық еңбектері «Логикаға кіріспе», «Кіріспе», «Категориялар», «Диалектика», «Силлогизм», «Софистика», «Поэзия өнері жөніндегі трактат», және т.

Әл-Фараби мен Аристотельдің логика іліміне қатысты өзара көзқарастарының үндестігі – дедуктивті ой тұжырымы ретіндегі силлогизм туралы ілімі метафизикалық сипатта болуында еді.

Аристотель негізін қалап, әл-Фараби одан әрі дамытқан силлогистика ғылымы – жүйелі ілімнің принциптерін жасап шығаруда үлкен мәнге ие дедуктивті ой тұжырымының классикалық теориясы болып саналады.Әл-Фарабидің «Силлогизм» атты трактаты силлогизмнің мағынасын ашаты 18 бөліктен тұрады.

Мұсылман философиялық жүйесінде дедуктивті тәсілді ақиқатты силлогизм арқылы дәлелдеу тәсілі ретінде қолданғанда адамның сыртқы әлеммен байланыс фактісі ғана анықталған жоқ, сондай-ақ Құдайдың жаратқан әлеммен адамның феноменальды байланысы айқындалды.

Әл-Фарабидің «Логикаға кіріспе», «Аналитика», «Логикада қолданатын сөз орамдары», «Логика бойынша кіріспе бөлімдер» атты трактаттары логикалық ілім, әдіс, дәлелдеу, силлогизм, дедукция жөніндегі мәселелердің мәнін ашуға бағытталған.

Өзінің «Мұттакәлімдер пайдаланатын кіші силлогизм» трактатында логикалық ілімді толығырақ ашып және оның гносеологиядағы мүмкіндіктерін көрсетеді.

17) “Китабу-л қийас” – “Силлогизм кітабы”.

18) “Шарх Әбу Насыр әл-Фараби ли-китаб Аристуталис фи-л қийасат” – “Аристотельдің “Силлогизм” кітабына Әбу Насыр әл-Фарабидің түсіндірмесі”.

Солардың ішінде Әбу Насырдың “Китабу-л хуруф” – “Әріптер кітабы”, “Китабу-т тахлил” – “Талдау кітабы”, “Китабу-л ибда” – “Білдіру кітабы”, “Китабу-л қийас” – “Силлогизм кітабы”, “Рисала танбиһ ала сабил-с сағада” – “Бақыт жолын көрсету (сілтеу) жайлы трактат”, “Мантиқ инда әл-Фараби” – “Әл-Фарабидің логикасы”, “Рисалату фи-л ақл” – “Ақыл жайлы трактат”, “Фусусул мадани” – “Азаматтық [саясат кітабының] гауһарлары”, “Китаб ара аһл әл-мадинату-л фадила” – “Кемел қала тұрғындарының көзқарасы” атты еңбектері жиірек ұшырасады.

Сонымен қатар «Психология» (Жан тілі) бөлімінде ұлттық сипаттағы жан көріністері, дене көріністері, бақылау, мидың қажуы, ақыл көріністері, әсерлену, сыртқы сезім, көру сезімі, есту сезімі, иіскеу сезімі, тату сезімі, сипау сезімі, ет сезімі, ес, зейін, қиял, ойлау, ішкі сезім, қайрат, әдет, мінез сынды терминдер кездессе, орыс тілі арқылы енген нерв системасы, апперцепция, перцепция, иллюзия, галлюцинация, ассоциация, дедукция, индукция, аналогия, силлогизм, эстетика терминдерімен танысуға болады.

Жеке троптарды және ең бастысы метафораны зерттеген Аристотель «троп» терминін тек силлогизм, логикалық фигура немесе модус формаларын белгілеумен байланысты ғана қолданды [57].