Жалпы, шеттен көшіп келіп жатқан қандастарға қатысты статистикалық мәліметтердің көбі оралман куәлігін алған ағайындардың саны бойынша беріледі.

Ал шетелден көшіп келіп, оралман куәлігін алмай бірден ықтиярхат арқылы азаматтыққа тапсыратын қандастарымыз да бар.

Онда қандастардың оралман куәлігі және ықтиярхатпен жұмысқа тұра алмауы туралы сөз болды.

Әйтпесе, қазір оралман куәлігі тек дәрігерге ғана көрінуге жарайды.

Сонымен қатар Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы РҚБ Павлодар облыстық филиалы және республикалық «Асар» қоғамдық бірлестігінің Павлодар филиалы атамекенге оралған отбасы мүшелерінің көші-қон карточкасын тіркету, оралман мәртебесін алуына, тұрақты тіркеуге тұруына, оқу орындарына, мектептерге құжаттарын тапсыруына, медициналық байқаудан өту, квота алуға, азаматтық алуға, жұмыс табуға және тұрғылықты жерін таңдауына жан-жақты көмек көрсетіп келеді.

Бұл жұмыстың нәтижесінде «оралман» мәртебесінің жарамдылық мерзімі өтіп кеткен 1 300 қандасымыз жеңілдетілген тәртіппен азаматтық алды.

Қазақстанда тұруға рұқсат беретін ықтиярхат, оралман мәртебесін алу, шеттегі қазақ диаспорасымен байланысты нығайту мәселелерін көтерген.

Оралман куәлігін алған.

Сөйтіп жүргенде оралман куәлігінің уақыты өтіп кетеді.

Былтыр үйленген Фетих Алтай да оралман мәртебесін ала алмай жүр.

Өткен 2-3 жылғы мәліметтерге көз жүгіртсек, 2017 жылы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне қарасты Көші-қон комитетінің өкілі Бағлан Қасеновтің айтуынша, 2 мыңдай оралман куәлігінің мерзімі өтіп кеткен.

Алайда 2019 жылы наурыз айында оралман мәртебесінің уақытын ұзарту туралы Тұңғыш Президент Н.Назарбаевтың жариялаған бір жылдық мораторийі – жоғарыда айтылған азаматтығы жоқ қандастардың көбінің азаматтыққа ие болуына оң ықпалын тигізді.

Елбасының оралман мәртебесін ұзарту туралы бастамасының аясында бір ғана Қарағанды облысында мыңға жуық қандас азаматтық алған.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің өткен жылдың 26 тамызда жариялаған мәліметі бойынша, акция шеңберінде елімізде 5 789 этникалық қазақ «оралман мәртебесі» куәлігінің мерзімі ұзартылған.

Бірақ сол уақытқа дейін жарамдылық мерзімі шектеусіз түрде беріліп келген «оралман» мәртебесі 1 жылға ғана жарамды болып бекітілді.

Азаматтық алуға басты кедергілердің бірі – «оралман мәртебесінің» мерзімді уақытының қысқалығында емес, азаматтық алуға тиісті құжаттарды жинаудың машақатында.

Тарихи Отанына оралған әр қазаққа 5 күн ішінде «оралман куәлігі» беріледі.

Оралман куәлігінің жыры.

Шетелден көшіп келген қандас үшін оралман куәлігін алу қиындық тудырмайды.

1 жылға ғана берілетін оралман куәлігінің жарамды мерзімі өтіп кеткен қандастар көп.

Ал оралман куәлігінің уақыты өтіп кеткен соң азаматтыққа тапсыру мүмкіндігінен айырылады.

Ал бір жылға ғана жарамды оралман куәлігі қайта ұзартылмайды.

Қолданыстағы жаңа заң жобасына сәйкес, «Қазақстанда оралман мәртебесін алған этникалық қазақтарға жеңілдетілген тәртіппен азаматтық алу үшін қолайлы жағдай жасалды.

Мәртебені ұзарту оралман мәртебесі тоқтатылған күннен бастап үш айдан аспайтын мерзімге өтініш берген кезде жеңілдетілген тәртіппен азаматтық алу үшін ғана көзделеді», – дейді Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі Ахмади Сарбасов.

Этникалық қазақтар Қазақстан азаматтығын алу үшін әуелі «оралман мәртебесін» иеленіп, сосын ықтиярхат алады.

Репатриант мәртебесін (біздің «оралман мәртебесіне» ұқсас) алғаннан кейін «қандас» немістер автоматты түрде Германия азаматтығын алады.

«Еңбек кодексінің 31-бабына сәйкес, оралмандар жұмысқа орналасу барысында еңбек шартын жасау үшін жұмыс берушіге жергілікті атқарушы органдар берген оралман куәлігін ұсына алады», – дейді заңгер мамандар.

Оралман куәлігінің заңды күші азаматтықпен пара-пар.

Оның себебі аты айтып тұрғандай оралман мәртебесі, яғни заңды статус.

Оралман куәлігі қолында бар адам Үкіметтен үй алуға өтініш бере алады.

Заң бойынша оралман Қазақстанның әлеуметтік әлсіз топтарының біріне жатады.

Осының алдын алу үшін оралман куәлігі тек бір жылға ғана жарамды.

Қолданыстағы заңға сәйкес уақыты өтіп кеткен оралман куәлігінің мерзімі азаматтық алу үшін өтініш берген жағдайда ғана үш айға ұзартылады деп керсетілген.

Өйткені қазір Қазақстанда ықтиярхаты, азаматығы жоқ, бірақ қолында бір жылға берілген оралман куәлігімен (уақыты өтіп кеткен болса да) әртүрлі жалдамалы жұмыс істеп жүрген қандастар көп.

– Шетелден көшіп келген қазақтарды «оралман» деп атайды.

Соңғы кездері қазақ рухани ортасында осы «оралман» деген атауға қарсы пікір өте көп.

– «Оралман» деген сөз – бұдан 20 жылдай бұрын пайда болған атау.

Бірақ ол жылдары сол оралман атауын өзгертпейміз деген шешімге келіпті.

Нұрсұлтан Назарбаев та «оралман» деген атауды ұнатпайтынын айтқан.

Қасым-Жомарт Кемелұлы Президент болып сайланғаннан кейін ұлттық басылымдардың тілшілеріне сұхбат беру барысында оралман деген атаудың ұнамайтынын тілге тиек еткен.

Мәселен, бұған дейін оралман куәлігін алу үшін және Қазақстан Республикасының азаматтығын алу үшін екі мәрте құжат тапсыратын.

Енді көшіп келген қандастар оралман куәлігімен жұмыс істей алмай отыр.

Жұмыс сұрап барған жерлері оралман мәртебесімен жұмысқа қабылдамай отыр.

Келген соң оралман куәлігін алып, ықтиярхатқа тапсырдық.

Бірінші, оралман куәлігімен жұмысқа қабылдамайды.

Оралман куәлігімен ең құрыса кәсіптік оқуға да қабылдамай отыр.

«Еңбек кодексінің 31-бабына сәйкес, қандастар жұмысқа орналасу барысында еңбек шартын жасау үшін, жұмыс берушіге жергілікті атқарушы органдар берген оралман куәлігін ұсына алады», – дейді заңгер мамандар.

Ал Өзбекстаннан көшіп келген қандасымыз Боқан Баймұратов оралман куәлігімен жұмысқа орналаса алмағандығын айтты.

Біз істің мән-жайын нақтылап алу мақсатында, қандасымыздың бұл базынасын тыңдап қана қоймай, бірден Рудный қалалық Жұмыспен қамту орталығының директоры Жасұлан Мұқановпен кездесіп, оралман куәлігімен неге жұмысқа алмай жатқандығын сұрадық.

Жасұлан Мұқанов Жұмыспен қамту орталығы қандастарға жұмыс тауып бергенімен кейбір кәсіпорындар Оралман куәлігімен жұмысқа алмай қоятынын растады.

Осыған көптеген қандасымыз оралман куәлігі былай тұрсын, ықтиярхатпен жұмысқа тұра алмайды.

Біразы оралман бауырларымыз екен: «Қазақша сөйлеңіз, орысша білмейміз» деп айғайлады баяндама жасап тұрған Балнұрға.

Түптеп келгенде маңғыстаулық арқалы ақын айтпақшы, ол да – оралман, Сабыр Адай айтпақшы, «Әр қазақ – менің жалғызым».

«Келімсек», «оралман» атанып, қағытпа күй кешуі қажет сықылды.