Іздеу нәтижесі

Корпус көлемі: 5 305 құжат, 5 141 391 сөз

«да»

да

д - дауыссыз, ұяң, тіл ұшы, тоғысыңқы а - дауысты, жуан, ашық, езулік, тіл арты

4675 құжат табылды

  1. Молдияр Ергебеков. Тобырлық сана

    Расында да, бұл өте қызықты нәрсе, өйткені тобыр деген сөзді, ұғымды үнемі естігенімізге қарамастан, Қазақстан ғылымында тобырға байланысты зерттеулер жоқ, яғни Қазақстанда "тобыр бар ма?

    Сондықтан да бүгінгі тақырыбымыз әрі тобырға байланысты, әрі көрермен, ғалым, әріптестерімізге ой тастау, бәлкім, бұл жайында зерттеу жасарсыз деген сияқты, әрі көпшілік қауымға тобыр деген ұғым жайлы ой қалыптастыру.

  2. Ермек Аманшаев. Ібіліс пен Адам

    Топырақтан, саз балшықтан жаратылса, не көз тоқтатар ұсқыны, не белін тіктер ұстамы да жоқ шығар?

    Аузы, ұрты жағы тағы да ашық есік… Шықтым… Енді ұртынан қайта кіріп, артқы жағынан шығып тағы желдіртейін… Иә, бос қуыс.

    Ауа да жоқ, су да жоқ, қан-сөлсіз бос, қуыс сүлде… Бұл не болғаны? Әлде мен түсінбей тұрған бір кілтипан бар ма? Қайдам?

    Жаратушымыздың: «ізбасар көмекші жараттым» дегендегісі осы болса, оны да көрелік.

    Тағы да шарпыды.

    Ібіліс оны от жалынымен тағы да бір лаулата шарпып еді, саз топырақ бұрынғыдан қатая түскендей болды. Жарар!

    Осы да жетер.

    Бір «үйлесімсіздікті», не «шектен шыққан құбылысты» тауып алып, оны Құдайдың бетіне салық ету. Қастық жасамаса да, ретін тауып, өз құдіретін, кейде, тіпті, көрегенділігін, білгіштігін жарқырата көрсету.

    Сөйтіп, өз маңыздылығын тағы да бір рет баса таныту. Өйткені ол түп-тұқиянында от жалыннан жаралған.

    Бұл құдіреті күшті, оттан жаралған, құрметі де, дәреже бағы мен сән-салтанаты да жарасқан Ібіліс болса, саз балшықтан иленген адамсымаққа үлкен басымен қалай иілмек? Қалай кішіреймек?!

    Тым әлжуаз, тым нашар екен… Жаны да жоқ, тәні де жоқ, қуыскеуде… Кеттім ендеше!». Әлқисса, одан кейін біраз уақыт өтті.

    Оған тек Ібіліс көнбеді. Өйткені ол оттан жаратылған, өр мінезді тәкаппар еді. Өйткені Ібіліс Адам жаратылғанға дейін періштелер мен жындардың арасындағы ең құрметтісі де, қаһарлысы да еді, ақыл-пайымы, құдірет күші, әлеуеті жағынан оған ешкім тең келмес еді.

  3. Қайым-Мұнар ТАБЕЕВ. Дерегі көп, керегі жоқ Желтоқсан

    М.Шаханов: Республика Жоғарғы сотына сұрау салып, мәселенiң бұл жағын да сұрап көрдiк. 1986 жылғы желтоқсаннан 1987 жылғы қаңтардың аяғына дейiн ату жазасына кесiлген адамдардың бiрде-бiрiнiң үкiмi орындалмаған» («Ленинская смена», 02.11.1990 ж.).

    Оның да ақиқаты ашылар.

    Барлығы да жердегі қардың үстінде отырды.

    Мен жақын жерде тұрған офицерге болған жағдайды айтып едім, ол жалт қарады да, «Ладно, мы сами разберемся!

    Мысалы, студент Ербол Сыпатаевтың сүйегін ауылға апарғанда, туған әкесі «Менің балам емес, түйеші Мұқажанның баласы» деп, басын ала қашқанын көп адам біле бермейді. 1989 жылы Мұхтар Шахановтың тапсырмасымен комиссияның үш сарапшысы ауылына әдейі іздеп барғанымызда, бізбен жолығудан да қашып, тығылып қалған болатын. 1990 жылдың желтоқсан айында «»Қазақ әдебиеті» газетінің» редакциясына жетпісті алқымдаған мығым денелі ақсақал келді.

    Оралға ұшақпен апаруға да рұқсат бермей, ақыры тауар таситын поезбен жөнелтеді. №4 қалалық емхананада медбике болып істеген С.Биекенованың мына сөзінен дәрігерлердің расында да, қазақтарға қырын қарағанын аңғарамыз.

    Алматы дәрiгерлер институтының студентi Кенжегүл Молданазарова да 18 желтоқсан күнi әскерилердiң ойранына тап болған.

    Алайда, бас тамырлары қатты зақымданғаны тым кеш анықталып, ота үстінде қайтыс болады… ҚазПИ-дің студенті Бақытгүл Мырзағазина да 17 желтоқсанда алаңда болғаны анықталып, оқудан шығарылады.

    Бұл аталған қыздардың барлығы да Желтоқсан құрбандарының ресми санатына енбеген.

    Ол жас балаға да белгілі.

    Куәлар да табыла кеткен. Ғабиденнің өзі Семей облысы «Шолпан» ауылынан келген еді.

    Бір құжатта жас жігітті ыстық құбырға кiсендеп таңып, сөткелеп қинағаны жазылыпты. Қасында меданықтама да тұр.

    Одан басқа да, қоғам білмейтін сорақылықтар жетіп жатыр еді. Қалада болған қылмыс атаулыны жариялаған кезде, соның бәрін «ұлтшылдар» жасап жатқандай көрсетуге тырысты.

    Медеуге бара жатқан ЛАЗ-695 автобусына да «Роща» аялдамасында тапаншадан оқ жаудырған А.Чумичкин деген біреу ұсталды.

    Соттағы әріптестерінен прокуратура да қалыспады.

    Олар бар-жоғы 16 мен 21 жас арасында болса да, қылышынан қан тамған отаршылдық режимге қарсы шығып айтарын айта білген, алаш арыстарының рухын жалғастырған ұрпақтың көшбасшылары! Өршіл жастықтың символындай жалынға толы отты сөздерін жалын бейнесіндегі қызыл гранит тасқа қашап жазып қойсақ та артық болмайды.

    Тарихи құндылықтан ада, бүгінгі ұрпаққа қажеті жоқ сүреңсіз тастарды сүріп тастап, орнына халық жүрегіне жақын тұлғалардың асқақ бейнелерін қондырсақ айшықты Алматының рухы бұдан да айбаттана түсері хақ!

  4. Қуат Қайранбаев. Құштарлық

    Осы орайда, әріптесіміз, қазақ теле-радио журналистикасының қара нары, бүгіндері 80-нің сеңгіріне көтеріліп отырған Құсыман Игісін ағамыз мамандығын да, өзі ұнататын кәсіпті де жаңылмай тапқан деп айтуға болады.

    Алаштың азаттығы жолында жандарын құрбан еткен алдыңғы буын ағаларымыз Сәкен, Ілияс, Бейімбеттерден бастап, олардың ізін жалғаған Мұқаң Мұхтар Әуезов, Сәбең мен Ғабеңдер, Ұлы Отан соғысынан кейін әдебиет айдынына құлаш сермеген Мұхтар Мағауин, Әбіш Кекілбаев, Дулат Исабеков сынды киелі қалам иелерінің тағдырлары оңай болмағаны анық. Ғұсыман ағамыз да өмірдің соқтықпалы-соқпақты жолдарынан өте жүріп, қаламгерлікке қадам басқан екен.

    Арман қалада туысым тұрмақ, танысым да жоқ.

    Бұл жолы да суретшілік өнерім көмектесті десем болады.

    Ол да менің талпынысымды байқаған болуы керек, теледидарда бірлесіп хабар дайындауға шақырды. 1974 жылы Советтің өзі жүргізген «Мың да бір рахмет!» атты хабарында алғаш рет экранға шықтым.

    Иә, аз ғана уақыт бірге қызмет жасап үлгерсе де, өзі өнеге тұтатын ұстазының жолын жалғастырған Құсыман аға «Мың да бір рахмет!» хабарын «Атамекен» деп өзгертіп, ұзақ уақыт бойы жүргізгені жұртшылық жадында. Әсіресе, Алматының іргесіндегі Калинин ұжымшарынан, «Дегерес» кеңшарынан 1943 жылы Сталинградты қалпына келтіруге аттанған 7 сыныпты жаңа бітірген 88 қыз туралы, Дінмұхамед Қонаев дүниеге келген Бақанас ауданы, Жезқазған кеншілері жайлы түсірілген хабарлар «Атамекеннің» айтулы дүниелері еді.

    «Бұл ауқымы жағынан әрқайсысы бір көркем фильмнің уақытына пара-пар, мазмұны тұрғысынан деректі повестке бергісіз, адамдардың қиын да қызықты тағдырын арқау еткен, көрерменді бірде жылатып, бірде күлдіре отырып, сан жылдар бойы бір көруді арман еткен адамдарды сахна төрінде табыстырған, ұлттық дәстүр мен салт-сананы оятып, ұрпақ жалғастығын ұлықтайтын, жастарды отансүйгіштік рухқа шақыратын хабарлар еді.

    Себебі дәл осы кезеңдері аға буын өкілдерінің жадынан бүгіндері де өше қоймаған «Алтыбақан», «Атамекен», «Сұхбат», «Қымызхана», «Арай», «Көкпар», «Халық қазынасы», «Тамаша», «Парыз бен қарыз», «Айтыс» бағдарламалары ұлттық құндылықтарға шөліркеген жұртшылыққа таудан аққан тұмадай таңдайларына тиген болатын. 1976 жылы республикалық теледидардың «Құрдастар» деп аталатын жастар редакциясына бас редактордың орынбасары болып келіп, келесі жылдан бастап жеті жыл бойы бас редактор қызметін атқарған Құсыман Игісін мұнда да көптеген ігі істердің басында тұрғанын білеміз.

    Ол осы жылдар ішінде 18 төрағаның алдын көрген екен. Қазақ руханиятын өрге сүйреген Камал Смаилов, Ғаділбек Шалахметов, Сағат Әшімбаев, Шерхан Мұртаза, Марат Сандықбаевтар қандай да құрметке лайық. Құсыман Игісін теледидарда түрлі бағдарламалардың басшысы, ұйымдстырушысы әрі дем берушісі болғанын біздер білуші едік.

    Эфирге хабар дайындаумен қатар, қолынан қаламын тастамаған Құсыман Игісін бүгіндері сексеннің сеңгіріне шықса да шығармашылығынан айнымағанына куә болдық.

  5. Ғалымқайыр МҰТАНОВ. Әл-Фараби Біріккен Ұлттар Ұйымын басқарар еді

    Осы жиында сөз алған БҰҰ Бас Хатшысының орынбасары Фабрицио Хохшильд-Драммондтың: «Егер әл-Фараби қазіргі заманда өмір сүрсе, онда сөз жоқ Біріккен Ұлттар Ұйымын басқарған болар еді», деуі Ұлы ұстаздың әлемдік деңгейдегі беделінің бүгінгі заманда да теңдессіз биік екендігін дәлелдейді.

    Мерейтойлық жылда атқарылған ұлы ұстаз мұрасын ұлықтауға арналған шаралардың бастамасы алдағы уақытта да өз жалғасын табары сөзсіз.

    «ӘР АДАМ ҰСТАЗҒА МҰҚТАЖ». Расында, ауқымды істер атқарылыпты. Әлем әл-Фарабиді бұрынғыдан да тереңірек таныды.

    Сондықтан да отандық ғылым мен білімді әлфарабилік биіктікке көтеру стратегиялық мақсатымызға айналуға тиіс. Әл-Фарабиді жан-жақты тану білімге және ғылымға деген көзқарасты жаңа сапаға өзгертеді. Әсіресе, жастардың бойына әл-Фарабиден жеткен таным мен тағылымды сіңіру арқылы әл-Фарабидің болашақ ізбасарларын даярлау өте маңызды.

    Діни нанымнан ғылымды ажыратып алып, жеке қарастыру жолдарын түсіндірген ғұламаның Жаратушыны ақылмен тану идеясы бүгінгі заманда да өте өзекті. Әл-Фараби адамды «хайуан ақил» «саналы жануар» ретінде анықтап, қатып қалған қағидаттармен емес, әрекетшіл ақыл, жасампаз идея арқылы жетілуге, Жаратушыны ақылмен тануға шақырған.

    Мемлекетті дамытушы күш қоғамда. Өйткені кез-келген қоғамда әлеуметтік қатынастар жүйесін қолдайтын және өзін-өзі іштей ұдайы реттеу арқылы оның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін жасампаз қабілет бар. Өзін-өзі реттеу арқылы дамудың табиғи үрдісі ғұлама айтқан қайырымды қоғамға тән. Әл-Фарабидің пайымдауынша, «Қоғам мемлекетсіз бола алса да, мемлекет қоғамсыз бола алмайды». Қоғамның жетілуі оның басшысының және әр мүшесінің бойындағы жоғары адами құндылықтарға байланысты.

    «ТӘРБИЕСІЗ БЕРІЛГЕН БІЛІМ АДАМЗАТТЫҢ ҚАС ЖАУЫ». Тану бар да, сол таным негізінде тәлім алу бар.

    Ендеше, алған тәлімді іс жүзіне асыру да керек қой… Талай ғасырлардан бізге жеткен өркениет философы әл-Фарабидің ілімі ешқашан өз маңызын жоғалтқан жоқ және жоғалтпайды да. Қазір әлемдік қоғамдастық ХХІ ғасырдың алғашқы ширегінде өркениеттік дамудың бесінші сатысына көтерілуде, яғни жапон елі ұсынып отырған «Қоғам 5.0» стратегиясын жүзеге асыруға бет алған кезеңде тіршілік етуде.

    Осы орайда тек адами капитал ғана емес, жаңа технологияларды туындататын зерттеу оқу ошақтарының да атқаратын рөлі ерекше. Әл-Фарабидің қайырымдылық идеясы негізінде жасалған университеттердің жаңа буынының «Университет 4.0» даму моделінің БҰҰ-ы тарапынан қолдау табуы, ғұлама ілімін әлемдік деңгейде насихаттауға зор мүмкіндік беріп отыр. Әлемде 30 мыңнан астам жоғары оқу орны бар.

  6. Досмұхамбет КІШІБЕКОВ . Қазақтың бүкіл тұрмыс-тіршілігі – философия

    Біз Сізді «Қазақтың қазыналы да қайратты, абыройлы да айбатты қариясы» деп бейнелеуге бейімбіз.

    Сауалымызға қысқа да нұсқа түрде жауап берсеңіз. Қалған сұрақтар әңгіме желісінің бойымен туындай жатар. Бұл сауалыңның мән-мағынасы өте тереңде. Ұшқан құс, жүгірген аң, бүкіл жан-жануарлар мен жәндіктерге дейін тіршілік үшін күреседі.

    Олар да азық іздеп шарқ ұрады, олар да ұя салып, өз ұрпағын асырайды.

    Оның ақылы мен ойы, рухани дүниесі шетсіз, шексіз. Өткен өмірінен сабақ алуы, болашаққа саналы түрде ұмтылуы, сүюі мен күюі, бәрі-бәрі тек адамдыққа жетелейтін әрекеттер. Әрине, адам да әу баста жабайы болды.

    Сол балалық, жастық шақтағы өмірден алған сабақтарыңыз да ғұмыр бойы өз пайдасын тигізген шығар? Әсіресе, адами рухыңыздың, кісілік қасиеттеріңіздің дамуы мен даралануы жағынан. Менің туған жерім Қызылорда облысындағы Шиелі ауданының орталығы Шиелі кенті.

    Ал күләбі дегені қыстық қауын. Қабығы қалың болған соң, аязға шыдамды болады да, бұл қауынның құны қыстың күні қатты көтеріліп кетеді.

    «Қолың қимылдаса, аузың қимылдайды» деген бар ғой, бала болсам да, еткен еңбегімнің нәтижесіз емес екенін жақсы түсінетінмін. ӨЛГЕН КЕЛІНШЕКТІ БАУЫРЫНДАҒЫ БАЛАСЫ ЕМІП ЖАТТЫ Ашаршылық жылдарынан қалай өтіп едіңіздер? Мектепке барған кезім 1932 жыл ғой.

    Сол бір кездердегі аштардың аянышты халі мен қасіретті жүздерін көзіме елестетпек түгілі, айтқым да келмейді.

    Арам шөпті күнде құртамын. Әрине, сондай күтім болған соң, қауындарым да ғажап боп өседі.

    Оқуы бір жылдық, машықтандыруы да бір жыл екен.

    Абырой болғанда, менің тоғызыншы, оныншы сыныптарда оқып жүргенімде бастауыш сыныптарға сабақ бергенім туралы құжатым да бар екен.

    Сонда да қабылдады. 40 сом стипендиясы тағы бар.

    «Халықтар достығы», «Құрмет» ордені мен медальдарыңыз да жеткілікті көрінеді.

    «Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең», «Тарих философиясы және бүгінгі заман», «Сөз және жазу: дыбыс, таңба жүйесінің трансформациясы», «Ұлттық идея және идеология», «Қазақтар ментальдығының бастауы», «Мәдениет және өркениет», «Тәуелсіздік философиясы», «Өмір мәні», «Ғылым тарихы мен философиясы», тағы басқа еңбектеріңіздің тақырыбынан‑ақ көп сырды аңғаруға болатын сияқты. Өзіңізді білетін жұрттың айтуы бойынша, міншіл де, сыншыл да емес, нағыз шыншыл адамсыз.

    Екіншіден, еркіндіктен, кеңдіктен туған өлең‑жырларының, даналық сөздерінің астарында жатқан сұрапыл сырлар да тұнып тұрған философия! Үшіншіден, туыстық, құдандалық қарым‑қатынастардың алуан түрлі жол‑жобаларының да әлеуметтік қана емес, философиялық мәні үлкен.

    Оның өлеңдері мен қара сөздерінен философияға тән барлық ерекше белгілерді тауып алуға болады. Өкінішке қарай, біз бүгінгі ұрпақ сол Абайымызды да түсіндіре алмай жатырмыз ғой.

    Бәрін болмаса да, бірталайын ұққан.

    Егер ұқпайтын болса, сол халық өзінің ұлы адамын танымас еді ғой. Сіз өзіңіздің біліміңіз бен білігіңіздің арқасында АҚШ-қа, Италияға, Жапонияға, Франция мен Түркияға да барғансыз.

    Асты да, үсті де байлық.

    Алла аман қылса, жүз жастың да бір биігіне ту тігіп отырарсыз, әлі! Жақсылықта жүздесейік!

  7. Ауыт МҰҚИБЕК. Қазақты іздеген ақын

    Тұмаға бұл тақырыпта да ешкімге дес берген емес.

    Оның туған жерінен безіп, жат жұртқа тентіреп кетуінің себебін Тарлан ақын: «Қалғаным жақсы ма еді мұнан да өліп, Сенбесек, бәріне де күмәнді едік.

    «Болсам да осынау елге өгей, бөтен, Өзіңді өз пиғылың демейді екен.

    Туысым жоқ болса да бұл қалада, Секілді тұрғынының бәрі туыс.

    Батырдың анасы деп сені халық Қолпаштап жүрген шығар, мүмкін о да», дегізіп, көңілін жұбатады қайран Тұмаға!

  8. Ұмтыл Зарыққан. ҮРЕЙ ТОЛЫ ҮЙДІҢ ҚҰПИЯСЫ

    Олардың поэзиясы шымыр ұйқас, ұйқаспен үндесіп жататын жалған пафос, пафоспен қатар жүретін фальштен ада. Өткен шақты аласұра аңсау да, болашаққа келсін-келмес барлау жасап, қол сұғуда жоқ.

    Олардың өткені де, болашағы да қазір, қазіргі уақыттың болмысы.

    Сол арпалысты толқынның ішінен біз жас шайыр Бауыржан Майтайды да көріп қаламыз.

    Дүбірмен бірге ұмытыла бастаған жылқының жұпар иісі соғар. Өлеңнің баяндау желісі қысқа да нұсқа.

    Болашақта да солай болмақ.

    Оның бұл тақырыбы, жырлау аясы тұтас бір кең тынысты поэмаға жүк болуы да ғажап емес. Әзірге жарық көрген бірнеше топтама өлеңдері соны меңзейтіндей.

    Ақынның өзі «Бұл үй ғасырлар бойы жел өтінде тұрды, ғасырлар бойы есік алдынан керуен көшті, сол көшкен керуенмен бірге бұл үйде аңызға толды...»,- деп еске алады. Ғасырлар бойы соққан жел бұл үйді әбден тоздырды, үй туралы аңызды да соққан жел өзімен бірге ұшырып әкетеді де, бұл үй баяғы үрей құшағында қала береді.

    Осындай ақын да, оқушы да болжап болмайтын аңдаусыз сәттен соң атты адам кері бұрылып құйғыта шабады.

    Олар бұрын асқақ таулардың да арқасын қажаған, Қажаған да жара салған, Жараға біздер жол деп ат қойдық. (Жол деп атадық).

  9. Абылай ЕСІМБАЙ. Жарым

    Онсыз да көжек секілді қорқып отырған Жарымның ащы айқайды естігенде жаны қалмады. Жап аузыңды, болды, деп әкелері гүр етті. Ойбай, көмектесіңдер, мынау мені өлтірмекші.

    Жарым өзін аз да болса жеңілдеп қалғандай сезінді. Қойыңыздаршы болды, не жетпейді сіздерге?

    Асханада да жоқ. Қарны ашқанын сезді.

    Май да, нан да тастай. Әзер жеді.

    Жарым кішкентай болса да, ағасының сол бір күйін оңай аңғарушы еді.

    Сонда да болса өтірік айтуға мәжбүр.

    Сонда да ашуы қайтпаған Ожар: Тұр, деп гүр етті.

    Тіпті, Сынықты да алып кетер ме еді.

    Сонда да болса келгеніне мың да бір шүкір.

    «Баланы еркелете берме, бетімен жібермесеңші, отағасы-ау» деген анасын да ренжітпейді.

    Бұлар да күтті.

    Анасы да жарым.

    Ол да бұл ырың-жырыңнан мезі болғандай.

  10. Ә. ҮМБЕТӘЛИЕВ . Ең көне аспап немесе Ықылас музейі

    Елбасы Н.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында қобыз, домбыра, сыбызғы, сазсырнай және басқа да дәстүрлі музыкалық аспаптармен орындауға арналған маңызды туындылар топтамасын «Ұлы даланың көне сарындары» жинағын басып шығару қажет екенін айтып өткен.

    Алғашқы жылдары халық музыка аспаптары музейін ұйымдастыру барысында белгілі этнограф, музейдің ашылуына тікелей мұрындық болған Өзбекәлі Жәнібековтың бастамасымен қазақ халқының ұлттық аспаптарын ғана емес, көршілес республикалар (ТМД) мен әлем халықтарының аспаптарын да жинақтау көзделіп, оларға арнап экспозиция залдарын жабдықтау жұмыстары жүргізілген болатын.

Нәтиже жылдамдығы: 1.52 сек.