Десе дегендей, тірліктің кез келген түйткілдеріне байланысты мақал-мәтелдерді түйдек-түйдегімен төгетін ағаға қарап, Майқы би болса осындай-ақ болған шығар дейтініміз жасырын емес.

Абай, міне, дәл сол тағдырдың өзі таңдаған адамдардың қатарында болып шықты: ағартушы философ, кемел ақын, музыкант және композитор, аузы дауалы шешен және төрелік би.

– Сіз Төле би, Әйтеке би қабір-мазарларын алғаш зерттеушілердің бірісіз, әйгілі тұлғаларымыздың өмірі мен қызметі жайлы тың деректер тауып, жариялап, ел игілігіне жаратқаныңыз белгілі.

– Сіз Төле би, Әйтеке би қабір-мазарларын алғаш зерттеушілердің бірісіз, әйгілі тұлғаларымыздың өмірі мен қызметі жайлы тың деректер тауып, жариялап, ел игілігіне жаратқаныңыз белгілі.

– Төле би кесенесін зерттеу алғаш 1982 жылы наурыз айында басталды, онда мен Мәдениет министрлігіне қарасты ескерткіштерді есепке алу, зерттеу, қайтадан қалпына келтіру институтында істейтінмін.

Сол кісіге айтып жүріп, Ташкентке іссапармен барып, Қарлығаш би кесенесін алғаш зерттеген Галина Пугаченковамен жолығып, Ташкент сәулет ескерткіштерін жобалау және зерттеу институтының мұражайында болып, Төле би мазарының төлқұжатын (паспортын) жасадым.

Сол кісіге айтып жүріп, Ташкентке іссапармен барып, Қарлығаш би кесенесін алғаш зерттеген Галина Пугаченковамен жолығып, Ташкент сәулет ескерткіштерін жобалау және зерттеу институтының мұражайында болып, Төле би мазарының төлқұжатын (паспортын) жасадым.

Осыдан бастап Төле би кесенесінің ғылыми өмірі басталды.

Әйтеке би сағанасын көргім келіп, кешенге өз бетіммен 1999 жылы бардым.

Өкінішке қарай, Әйтеке би кешенін салушылар біздің жобаны ескермеді.

Ал Төле би әлеміне көз салғанда Ташкенттегі жер атауларын, бидің шынар ағашы мен ат байлаған аршасын ескермей кетуге болмайды.

Мен: «Мысалы, 1980 жылы Қалдырғаш би кешеніне Қазақстаннан адам келуші ме еді, анда-санда Төле бидің туыстары ғана болмаса, көбіне иен тұратын, оған өзім куәмін.

Шалқып ішіп-жеп, би билеп, өкіртіп құда-құдағилармен жүз грамдаттық.

Кейі батыр, кейі би,

Үйсіннен шыққан Төле би.

Бар қазаққа төбе би,

Көпшілігі – би ырғағына құрылған жаттанды жеңіл әуендер.

Әсілі, би ырғағында, микрофонның көмегімен ілдебайлап ән салатын, азын-аулақ дауысы бар арзанқол әншілерге кең жол ашатын – телеарналар.

Мәселен, тыныш заманда орыс ақсүйектері би кештеріне, театр қойылымдарына, операға барып, қызықты думандар ұйымдастырады.

Сөз зергерінің, біз көргендегі қазақтың бағына туған жалғыз-дара шешеннің би сөзін кім көңіл сүзгісінен өткізе алады?

Талабы сан тармақты Қалекең мұрағаттан да мұрат тауып, арыда атақты Шоң би, Айқыз өмірлерінен роман жазса, беріде ғұлама Қаныш Сәтбаев хақындағы көлемді зерттеу еңбегі де жоғары бағаланды.

Алматы облысы, Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүние есігін ашқан Елдос Тоқтарбай – бейнеткер, қаламға адал жан.