Бала кезімде фольклордан ауыздықтансам, ал ержетіп, ақыл тоқтатқан шақтан бастап, бенгал және ағылшын тілдерінде қатар көптеген поэзиялық, прозалық шығармалар оқып, ізденгенімді де айта кетейін.

Қазір әдіскер мамандарды жинап, ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүректі азамат тәрбиелейтін білім беру мазмұнын қалыптастырудамыз.

ұйқысы сейіліп көз ілген ақыл,

Бәрімізді бір залымға айырбастап кеткенде бізден ақыл сұраған жоқ қой.

«Кішік жанды ұялтқың келсе, мақтауға тырыс» дейтін ақыл осыдан болуы мүмкін».

Ал енді мағынасы күңгірттеу, анық түсінігі жоқ жолдың бірі: «Пайдасыз ақыл – байлаусыз тақыл».

Әрине, «пайдасыз ақыл» түсінікті.

Сонымен «пайдасыз ақылға» келсек, адамның ақылы қалай жұмыс істейді дегенде, имам Ғазали ақылға сезім мүшелері әсер ететінін, солар арқылы келген ақпарат негізінде ақыл шешім шығаратынын жеткізеді, хәкім Абай да: «Ақыл өссе, ол түпсіз терең жақсылық сүймектікпен өсер» дейді, осы қисынға қарап, жамандық сүйгеннің ақылы ортаятынын топшылауға болады.

Сонымен «пайдасыз ақылға» келсек, адамның ақылы қалай жұмыс істейді дегенде, имам Ғазали ақылға сезім мүшелері әсер ететінін, солар арқылы келген ақпарат негізінде ақыл шешім шығаратынын жеткізеді, хәкім Абай да: «Ақыл өссе, ол түпсіз терең жақсылық сүймектікпен өсер» дейді, осы қисынға қарап, жамандық сүйгеннің ақылы ортаятынын топшылауға болады.

Сонда «пайдалы ақыл» адамды жақсылықты сүюге мүдделендірсе керек, содан ол ақылды алған адам да жақсы болып тәрбиеленеді, «есті», «көргенді» болмақ, яғни сапалы өзгеріске ұшырамақ, ал «пайдасыз ақыл» көргені жоқ «көргенсіз» болып, адамның табиғаты сол қалпында қалып, мінезі өзгеріссіз қалмақ.

Сонда «пайдалы ақыл» адамды жақсылықты сүюге мүдделендірсе керек, содан ол ақылды алған адам да жақсы болып тәрбиеленеді, «есті», «көргенді» болмақ, яғни сапалы өзгеріске ұшырамақ, ал «пайдасыз ақыл» көргені жоқ «көргенсіз» болып, адамның табиғаты сол қалпында қалып, мінезі өзгеріссіз қалмақ.

Ал енді ата-ананың айтқан сөзінде, немесе мемлекеттің идеологиясында «пайдасыз ақыл» болса кемшілік сол ата-анада, мемлекеттік саясатта болса керек.

Тұтас «Пайдасыз ақыл – байлаусыз тақыл» жолына көз жіберіп, анықтауыштардың антонимін қолдансақ «Пайдалы ақыл – байлаулы тақыл» болып шығады.

Тұтас «Пайдасыз ақыл – байлаусыз тақыл» жолына көз жіберіп, анықтауыштардың антонимін қолдансақ «Пайдалы ақыл – байлаулы тақыл» болып шығады.

Сонда «тақылдың» байлау­шы қасиеті барлығын шамалай келе, ақыл айтып отырған адам, не ата-ана тәрбиеленушіні өзіне байлайды, ұқсатады, яғни өзі тақылеттес қылады.

Ең бастысы, жақсылыққа шақырушы, «пайдалы ақыл айтушы» әуелі өзі «жақсы» болуы, үлгі көрсетуі шарт, сонда ғана барып «пайдалы ақыл, байлаулы тақыл» болмақшы, сонда барып қана «сөз түзелді, тыңдаушы сен де түзел» деуге қақымыз болмақ.

Ең бастысы, жақсылыққа шақырушы, «пайдалы ақыл айтушы» әуелі өзі «жақсы» болуы, үлгі көрсетуі шарт, сонда ғана барып «пайдалы ақыл, байлаулы тақыл» болмақшы, сонда барып қана «сөз түзелді, тыңдаушы сен де түзел» деуге қақымыз болмақ.

Сөзбен айтылған ақылына істеген ісі келіспей жатса ол да «пайдасыз ақыл», «байлаулы тақылға» бастай алмайды.

…Пайдасыз ақыл –

Хәкімнің «пайдалы ақылына» еріп, «тақылына байлана» білсек,

Әдебиет пәні оқушының ақыл ойын, шығармашылық қабілетін ғана жетілдіріп қоймай, эмоциялық зиятын шыңдап, тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ететін мектептегі жалғыз, дара пән екенін түсінсек, әдебиетті оқытуға жеңіл-желпі қарамас едік.

Егер Құдайды үнемі өзін-өзі зерттеп, өзгеріп отыратын Ақыл десек, онда ол жаратқан адам да туа біте білімге ұмтылады.

Мұны ол өзінің Ай сферасымен байланысты тізбегінде «Белсенді Ақыл» немесе «оныншы реттегі Ақыл» деп атайды.

Мұны ол өзінің Ай сферасымен байланысты тізбегінде «Белсенді Ақыл» немесе «оныншы реттегі Ақыл» деп атайды.

Мұндай жәйттер Абайдың ерте ақыл тоқтатуымен бірге, бойында адамгершілік қасиеттердің терең тамыр жаюына ықпал етті.

Әл-Фараби адамды «хайуан ақил» – «саналы жануар» ретінде анықтап, қатып қалған қағидаттармен емес, әрекетшіл ақыл, жасампаз идея арқылы жетілуге, Жаратушыны ақылмен тануға шақырған.