«Қазіргі әдебиетіміздің жай-күйі қалай?», «Неліктен сын жазбай кеттіңіз?», «Архив хикаясындағы» бас кейіпкер кім?», «Көк мұнардағы» Едіге өзіңіз бе?», «Докторлықты неге қорғамайсыз?», «Сүлеймен патшаның кенішін» не үшін аудардыңыз?», «Неге «Қайраттың» ойынына бармайсыз?» Құдай-ау, қойылмайтын сұрақ қалмаушы еді.

Аталған университеттің архив қорынан табылған нақтылы құжаттар негізінде жазылған еңбек кейін «Алаш ардақтылары: Санкт-Петербург іздері» атты кітабыма енді (Алматы: «Таймас» баспасы, 2013 ж.,160-185 бб.).

Петербор мен Қазан тұрмақ, Алматының архивіне баруға сол кездегі қалтаның жұқалығы қиын тиген біздерге архив те, кітапхана да, қолжазбалар қоры да Арекеңнің шаңырағы еді.

Басқалар бабаларының мінез-құлқына, өсиет, ақылына, әдет, әдеп-ғұрпына жасөспірім балаларды тәрбиелегенде, біз халық қасиетін, тарихын, мәдениетін, әдебиетін елден жасырып, архив пен филиалға тығып, сүрі еткеніміздің жөні қайдан шыққан әдепсіздік?

Жұмаділов «Ойда орыс, қырда қытайдан» жиналған материалдарға ғана сүйеніп қойған жоқ, сол заман туралы қазақ, қырғыз шежірелері мен тарихи жырларды да архив деректерімен салыстыра қарауына кеткен ізденісін есептемегенде, «Дарабоз» романының жазылуының өзіне бес жыл уақытын жіберген».

Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық», «Туған жер», «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы», «Жаһандағы заманауи қазақстандық мәдениет», «Қазақстандағы 100 жаңа есім») жүзеге асыру, Ұлы Даланың жеті қыры («Атқа міну мәдениеті», «Ұлы даладағы ежелгі металлургия», «Аң стилі», «Алтын адам», «Түркі әлемінің бесігі», «Ұлы Жібек жолы», «Қазақстан – алма мен қызғалдақтың отаны») бойынша ой таразылап, тарихи сананы жаңғыртудың ірі жобаларына («Архив – 2025», «Ұлы даланың ұлы есімдері», «Түркі әлемінің генезисі», «Ұлы даланың ежелгі өнер және технологиялар музейі», «Дала фольклоры мен музыкасының мың жылы», «Тарихи кино өнері мен телевизиядағы көрінісі») қатысты кешенді жоспарлы жұмыстар жүргізу.

Көзі ашық, көкірегі ояу жастар оның бәрін архив қойнауынан тауып аларына сенімім мол.

Өйткені ақын жайында архив деректері жоқтың қасы, тіпті қара сөз тұрмақ өлеңдерін де Әлихан жазып беруі мүмкін екен.

Ақын жайында архив деректері неге жоқ?

Әлде бізде архив сақтау мәдениеті ежелден қалыптасып па еді?

Қалмақпен үш жүз жыл соғысып жүріп, одан орысқа тағы 260 жыл бодан болған халықтан қандай архив сұрамақшысыз?

«Тас Мекем көкеміздің өзгешелігі сол, бұл кісіңіз Бауыржан Момышұлының «Көкте Тәңірі бар, жерде архив бар» деген қағидасын қалтқысыз ұстаным етуімен ерекшеленер» дейтін жазушы М.Байғұт тағы бірде былай толғайды:

Қашан көрсең де тынымсыз ізденіп, архив аршып, оқып, зерттеп жатқаны.