Бұл сызбадан, канунның тұрпаты трапеция пішінде болғандығын көреміз.

Эйхгорн өз коллекциясына қосқан канун аспабының тұрпаты трапеция пішіндес, бірақ шанақтың құлақтар орнатылған қыры иілген (алдыңғы жағы сыртқа, соңғы жағы ішке қарай), қырынан қарағанда жалы күдірейген жылқының мойнына ұқсайды.

Трапеция пішініндегі баспалдақтарға әртүрлі тілде жазылған Абай өлеңдерінің спектакль соңында жарқырап жануы кемеңгер ақын мұрасының жалпыадамзаттық құндылыққа айналып, дүниежүзін шарлап кеткенін ұқтырады.

Мысалы, Елдес Омаровтың «Физика», «Геометрия» деген оқулықтарында теорема – түйiн, биссектриса жарма, радиус – өре, хорда – керме, параллелограмм – қиықша, пропорционал – құрылымдас, фигура – пiшiн, трапеция – қостабан түрінде берілсе, Қаныш Сәтбаев «Алгебра» деген оқулығында ғалымның ұстанымдарын басшылыққа алып, формула – өрнек, теорема – түйін, числитель – жарнақ, диаметр – өре, рациональная величина – өлшемді шама, иррациональная величина – өлшемсіз шама, биквадратное уравнение – қос шаршылы теңдеу, прогрессия – дәуірлеу, функция – берне деп берген.

365-300) өзінің «Бастамаларында» параллелограмм емес төртбұрыштардың барлығын трапеция ретінде қарастырғаны айтылады.

Онда ол трапецияны алдымен «Қарама-қарсы екі қабырғасы параллель болып келген төртбұрышты трапеция деп атайды» түрінде анықтап алады.

Әдетте, трапеция деп екі қабырғасы параллель, ал, былайғы екі қабырғасы параллель емес төртбұрыштарды есептейді.

Кезінде Евклид параллелограмнан өзге төртбұрыштарды трапеция десе, қазіргі кейбір геометрлер параллелограмдарды трапецияның «дербес түрлері» деп көпшілікті жаңылыстырып жүр.

Дұрысын айтсақ, трапеция мен параллелограмм – бір-біріне тек те, түр де бола алмайтын фигуралар.

Бұндай жаңылысудың басты себебі параллелограмм мен трапеция ұғымдарының анықтамаларының дұрыс тұжырымдалмауында болып отыр.

Сондықтан, осыған дейін сөз еткен ұғымдардың анықтамаларын оқулықтардағы қателіктерінен арылтып, оларды: «жай тұйықталған сынық пен жазықтықтың осы сынықпен шектелген бөлігінің бірігуі көпбұрыш деп аталады», «тұйықталған үш буынды сынық пен жазықтықтың осы сынықпен шектелген бөлігінің бірігуі үшбұрыш деп аталады», «жай тұйықталған төрт буынды сынық пен жазықтықтың осы сынықпен шектелген бөлігінің бірігуі төртбұрыш деп аталады», «қабырғалары қос-қостан параллель болып келетін төртбұрыш параллелограмм деп аталады», «екі қабырғасы ғана параллель болатын төртбұрыш трапеция деп аталады», – түрінде анықтаудың уақыты жетті.

Жалғыз сіздердің оқулықтарыңызда емес, жалпы геометрия ғылымында трапецияның «тік бұрышты трапеция» және «тең бүйірлі трапеция» деген екі түріне ғана ерекше атау берілген.

Жалғыз сіздердің оқулықтарыңызда емес, жалпы геометрия ғылымында трапецияның «тік бұрышты трапеция» және «тең бүйірлі трапеция» деген екі түріне ғана ерекше атау берілген.

Трапецияның бұлардан басқа түріне ғылымда әлі күнге дейін арнайы атау табылмай, оны бір жерлерде жай ғана «трапеция», енді бірде «трапецияның жалпы түрі» деп сөз етіп жүр.

Осынша уақыт бұрын ауылдағы қазақ мектебінде трапецияның бұрыннан белгілі екі түрінен бөлек «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» деген түрлерінің бар екені анықталған болатын.

Осынша уақыт бұрын ауылдағы қазақ мектебінде трапецияның бұрыннан белгілі екі түрінен бөлек «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» деген түрлерінің бар екені анықталған болатын.

Одан ары қарай, трапецияны «тең бүйірлі трапеция» мен «тік бұрышты трапециядан» тұрады дейді.

Сол сияқты, трапециялардың құрамында тең бүйірлі трапеция мен тік бұрышты трапециядан бөлек трапециялардың да болатыны белгілі.

Оның орнына, «трапеция бұрыштарына қарай сүйір бұрышты, тік бұрышты және доғал бұрышты трапеция болып үш түрге бөлінеді, ал, сүйір бұрышты трапецияның тең бүйірлі трапеция деп аталатын ерекше түрі бар» деп көрсеткенде, оқушылардың трапеция туралы танымы толық болар еді.

Оның орнына, «трапеция бұрыштарына қарай сүйір бұрышты, тік бұрышты және доғал бұрышты трапеция болып үш түрге бөлінеді, ал, сүйір бұрышты трапецияның тең бүйірлі трапеция деп аталатын ерекше түрі бар» деп көрсеткенде, оқушылардың трапеция туралы танымы толық болар еді.

Оның орнына, «трапеция бұрыштарына қарай сүйір бұрышты, тік бұрышты және доғал бұрышты трапеция болып үш түрге бөлінеді, ал, сүйір бұрышты трапецияның тең бүйірлі трапеция деп аталатын ерекше түрі бар» деп көрсеткенде, оқушылардың трапеция туралы танымы толық болар еді.

Оның орнына, «трапеция бұрыштарына қарай сүйір бұрышты, тік бұрышты және доғал бұрышты трапеция болып үш түрге бөлінеді, ал, сүйір бұрышты трапецияның тең бүйірлі трапеция деп аталатын ерекше түрі бар» деп көрсеткенде, оқушылардың трапеция туралы танымы толық болар еді.

Біздің оқулықтарда жазылмаса да, болмыста бары ақиқат «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» ұғымдарының геометрия ғылымының ұғымдары жүйесінен әйтеуір бірде орын алатыны анық.

Біздің оқулықтарда жазылмаса да, болмыста бары ақиқат «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» ұғымдарының геометрия ғылымының ұғымдары жүйесінен әйтеуір бірде орын алатыны анық.

Осының алдында ғана геометрияның алғашқы оқулығын жазған Евклидтің параллелограмнан өзге төртбұрыштарды трапеция деп есептеген пайымына Ә.

Енді, оған Ж.Юсупов пен С.Зәуірбековтың «Егер, трапецияның бір табаны нүктеге «айналады» десек, онда үшбұрышты ерекшеленген трапеция деуге болады», – деген ұйғарымын қосыңыз.

Сонда, біздің оқулықтардың авторларының пайымы бойынша, трапеция – құшағына параллелограмды да, үшбұрышты да ала беретін «бауырмал», бірде параллелограмм, бірде үшбұрыш бола салатын «әмбебап» фигура болғаны ғой?

Ескі оқулықтарда осыдан төрт мың жылдан астам уақыт бұрынғы ежелгі мысырлықтардың қате түсінігімен трапецияның «тік бұрышты трапеция» және «тең бүйірлі трапеция» деген екі түрі ғана қарастырылатын.

Ескі оқулықтарда осыдан төрт мың жылдан астам уақыт бұрынғы ежелгі мысырлықтардың қате түсінігімен трапецияның «тік бұрышты трапеция» және «тең бүйірлі трапеция» деген екі түрі ғана қарастырылатын.

Мектептегі қалыпты сабақтардың бірінде, осыдан тура ширек ғасыр бұрын, трапецияның бұрын ғылымда қарастырылмаған «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» деген тағы да екі түрінің болатынын анықтадым.

Мектептегі қалыпты сабақтардың бірінде, осыдан тура ширек ғасыр бұрын, трапецияның бұрын ғылымда қарастырылмаған «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» деген тағы да екі түрінің болатынын анықтадым.

Соның салдарынан олар параллелограмды да трапеция деп шатасады.

Осыған қарамастан, біздің авторлардың кейбірі шетелдіктерге еліктеп «Қарама-қарсы екі қабырғасы параллель болып келген төртбұрышты трапеция деп атайды» деген анықтама тұжырымдап, онымен де тұрмай «Жоғарыда жазылған анықтама бойынша параллелограмм, тік төртбұрыш, ромб және квадрат трапецияның дербес түрлері болатынын көреміз», деп шындықтан ауытқитыны бар.

3-4 мың жыл бұрынғы египеттіктердің еңбектерінде «тік бұрышты трапеция», «тең бүйірлі трапеция» терминдері кездеседі.

3-4 мың жыл бұрынғы египеттіктердің еңбектерінде «тік бұрышты трапеция», «тең бүйірлі трапеция» терминдері кездеседі.

Соған қарағанда, оқулық авторлары трапецияның бұлардан басқа «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» сияқты түрлерінің болатынынан, оның басқа емес, қазақ мектебінде ширек ғасыр бұрын анықталғанынан хабарсыз сияқты.

Соған қарағанда, оқулық авторлары трапецияның бұлардан басқа «сүйір бұрышты трапеция» және «доғал бұрышты трапеция» сияқты түрлерінің болатынынан, оның басқа емес, қазақ мектебінде ширек ғасыр бұрын анықталғанынан хабарсыз сияқты.

Біздің жыл санауымыздан бұрын өмір сүрген Евклидтің параллелограмдардан басқа төртбұрыштардың бәрі трапеция деген жаңылыс пайымын негізге алып, біраз авторлар оқулықтарында дөңес төртбұрыштарды трапеция мен параллелограмдардан ғана тұрады деп жіктеп жүр.

Біздің жыл санауымыздан бұрын өмір сүрген Евклидтің параллелограмдардан басқа төртбұрыштардың бәрі трапеция деген жаңылыс пайымын негізге алып, біраз авторлар оқулықтарында дөңес төртбұрыштарды трапеция мен параллелограмдардан ғана тұрады деп жіктеп жүр.

Оған қоса, жаз бойы «Этноауыл» аумағында ашық аспан астындағы «Трапеция мектебі» ашылады.

Сейсем Ата пантеонында үлкен сандықтастың (саркофаг) бас жағына трапеция формасында орнатылған құлпытастың дәл ортасында әйел адамның бейнесі бедерленген.

Шашын төбесіне түйген, бет жүзі жоқ (жел, жаңбыр әсерінен өшіп кетуі де мүмкін), екі қолын бүйіріне таяу ұстаған, етегі трапеция, жіңішке белінде белбеуі бар, аяқтары түп-түзу, қысқа.

Қазақ жерінен табылып, әр түрлі музейлерде сақталған, шүйдесі жатық, үшбұрышты сына тәрізді жасалған, жүзі жіңішке шабу қаруы – шақан деп аталса, басының жалманы трапеция секілді келген, жүзінің жалпақтығы орташа қару – жауынгерлік балта делінген.

Ескерткіш солтүстіктен оңтүстіккке қарай созылып жатыр, формасы трапеция тәріздес.