Ол енді көпе-көрінеу түркология алдына тартылған керме!

Осыған қарағанда біздің ата-бабаларымыз тұлпарын бусантып керме құрған.

Керме түрінің ең әуелгісі – жайлауда жапырлай қонған ауыл маңында сәл қиыстау жерге қадаған діңгекке құрылған кермебау.

Келесі керме – жүйрік байлайтын орын.

Осы жазбада «Жүйрік аттарды баптайтын керме ашық алаңқай, дөңестеу жерде құрылады.

Яғни керме құрған жердің қыртысы қатты болса, жүйріктің төрт аяғы талмаусырап созылады, жұмсақ шымды болса, жылқы бойына ылғал тартып, бабына түспей кешігеді.

Аттар керме айналған сәтте адамдар қиқулап, жылқының делебесін қоздыратын әрекеттер жасайды.

Керме айналуды түсте бастап, түс ауа, күн батар мезгілде, күн батқан соң, яғни бір күнде төрт дүркін қайталайды.

Сол сияқты, керме басында жиналған қауым тек жақсы сөздер айтуы тиіс.

Жоғарыдағы ұстанымдарға мән берсек, көшпелілердің керме мәдениеті үлкен ілім һәм керемет өнер екенін бажайлауға болады.

Екінші шарт – керме мал қорасынан, әсіресе бұзау байлайтын желінің бас жағында 150-200 метр қашықтықта орналасқаны жөн.

Керме маңына қой-ешкі немесе сиыр жаюға, жылқы түлігін қиқулап айдап өтуге болмайды.

Үшінші шарт – керме басында ұрыс-керіс, боқтық сөздер айтылмағаны абзал және оған атбегілер мен шабандоз балалардан басқа адам ұлықсатсыз баруға болмайды.

Төртінші шарт – керме маңына мас немесе ауру-сырқау адам баруға болмайды, сондай-ақ әйел адамдардың да бара бермегені жөн саналады.

Осы орайда тағы бір айта кететін дүние – керме тәртібі.

Жоғарыда айтылған ұғымдар мен шарттар көшпелілердің керме мәдениетінің бір үзігі ғана.

Бұның сыртында керме психологиясы, ілімі, жүйесі, т.б.

Көген қырқылып, керме мен желi үзiлдi; қара нарларымның омақасып белi үзiлдi; қазанаттарымды қыл бұрау салып шырқыратты; жүрмесiн деп табанымды тiлiп, жылқының қылын қиып салды; басын көтермесiн деп мойныма құрық салды; сөйлемесiн деп аузыма кiрдiң тасындай ап-ауыр құлып салды», дейтiндей кесапатты күнi кешеге дейiн кешiп келген кермаңдай қауымды да осы арада кезiктiрiп, оның келеңсiз кер тағдырын өз көзiмен көрдi.

Мысалы, Елдес Омаровтың «Физика», «Геометрия» деген оқулықтарында теорема – түйiн, биссектриса жарма, радиус – өре, хорда – керме, параллелограмм – қиықша, пропорционал – құрылымдас, фигура – пiшiн, трапеция – қостабан түрінде берілсе, Қаныш Сәтбаев «Алгебра» деген оқулығында ғалымның ұстанымдарын басшылыққа алып, формула – өрнек, теорема – түйін, числитель – жарнақ, диаметр – өре, рациональная величина – өлшемді шама, иррациональная величина – өлшемсіз шама, биквадратное уравнение – қос шаршылы теңдеу, прогрессия – дәуірлеу, функция – берне деп берген.

Байлап қойған кер құлын, Өліп жатыр тығылып, Қойған керме ағаштың, Қалыпты бәрі бұзылып...

Көптің үміті болған гимнаст Милад Карими гимнастикалық керме снарядында сынға түскен болатын.

«Үйге қарай жүгірме, бүйіріңді таянба, таяққа сүйенбе, есікті керме, табалдырыққа тұрма, тізеңді құшақтама, қолыңды төбеңе қойма, жағыңды таянба, аяғыңды айқастырма» деген тыйымдарды бәріміз де естіп өстік.

Арада біраз жылдар өткенін білдіретін кадрдан кейін біз керме иықты, келбетті жігіт Керімді көреміз.

Әрбір ақын өлең оқуға шыққанда алып глобус, жазу үстелі мен қаламсап, портреттік рамка, керме есік, аспалы түскиіз бен аспалы терезе секілді реквизиттер сахнаға поэтикалық бояу сыйлап тұрды.

Жел тимеген ақша бет, қара көз, қыр мұрын, керме қас, оймақ бел қордың қызы ма дерсің.