Калам ала аууал китаб әл-бурһан ли Әби Бакр бин Йахиа

Парсы, араб, үнді, грек және мұсылман ойшылдарының кейбір еңбектері ұшырасатын бұл туындыда әл-Фарабидің біз сөз етіп отырған шығармасы «Калам Әби Наср әл-Фараби фи Уасайа...».

Ахмед ибн Маскуиһтің «әл-хикмату-л халидасының» қолжазбаларын Әбу Насыр әл-Фарабидің «Калам Әби Наср әл-Фараби фи Уасайа...» (немесе қолымыздағы атауы бойынша «әл-Мауиза») трактатының да жазба нұсқалары деп танимыз.

Ғалымның жазба мұрасын зерттеген белгілі араб фарабитанушысы Мұхсин Маһди (1924-2007) әл-Фараби шығармаларынан тұратын «Китабу-л милла уа нусус ухра» (Дін кітабы және өзге де мәтіндер, Бейрут, 1991) атты өзі жарыққа шығарған кітапта Түркияның Анкара қаласындағы Айя София кітапханасында ойшылдың бірқатар жазба мұралары сақтаулы екенін жоғарыдағы ғалым Ахмед Атештің жазбасы («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası», Анкара, 1951) арқылы таныс болғанын кейін (1961), аталған қолжазбалармен өзі тікелей жұмыс жасағанын айта келе, онда «Калам Әби Наср әл-Фараби фи Уасайа...» (№4855) деп басталатын небәрі 4-5 беттен тұратын бір еңбегі бар екенін және ол «Әрбір адам баласы өз-өзіне оралып, жеке басының және өзгелердің ахуалын түсінген кезде...» деп басталып, «...және сол аралық ішінде ізгілікке ие болуы керек болған бар уақытын алдамшы нәрседен (нәпсісін) кері қайтарумен әуре болып жүргенде өткізіп алады.

Ал «Калам Әби Наср әл-Фараби фи Уасайа...» – «Әл-Мауиза» трактатының ғылымдағы бір аты деп түйіндейміз.

Луис Шейхо бұл кітапта жоғарыда айтқан «Калам Әби Наср әл-Фараби фи Уасайа...» (кітапта: Ахмед ибн Маскуиһ «әл-хикмату-л халида», Бейрут, 1911) мен оның қолжазба нұсқалары туралы сөз етпеген.

Отырарда дүниеге келгенімен ғылым, білім іздеп бар ғұмырын араб елдерінде өткізген үлкен ойшыл Әбу Насыр әл-Фарабидің «әл-Мауиза» («Рисала фи-с сиасати» немесе «Рисала фи-с сиасати аш-шариати» немесе «Калам Әби Наср әл-Фараби фи Уасайа...» және Катиб Челеби жеткізген «Китаб жауамиу ас-сиаса») атты трактаты терең зерттеуді қажет етеді.

Қала берді, мәзһабтар, фикх, калам мектептері қалыптаспаған болар еді.

Дегенмен де, Халлаж Мансұрдың «күфірлік жазасын» және оған шариғатқа сүйеніп кесілген үкімді әрбір мүһмин, оның ішінде медреседе «Калам» (дінтану негіздері), мантық (логика), фикх (заң) пәндерін оқыған әр шәкірт жатқа біледі.

Тіл, шешендік өнері, логика, философия, калам салаларында жетістіктерге жеткен.

Әуелгіде фиқһ, хадис, қираат салаларымен айналысты, сондай-ақ тафсир, ақаид және калам, тасаууф, тарих, хуснихат (көркем жазу), тіл және әдебиет саласы да оны бейжай қалдырмады.

Ибн әл-Хаджиб (Әбу Амр Жамал ад-дин Усман бин Умар бин Әбу Бакр бин Йунус әл-Мисри ад-Димашқи) Малики мазһабының фиқһ, калам және дін саласы ғалымы.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының Мысыр мен Үндістандағы діни қозғалыс көсемдерімен терең таныстығын оның «Ғылым және дін» атты еңбегінің кіріспесінен аңғаруға болады: «Исламитінің түп негізі болған Калам, Қадим, Хадис-Шәріптен хабарлары жоқ, сарт-сауаннан жинап алып айтқан дін дүнияға пайдасыз.

Менің ғылымы калам, мантықоқып жатқан кезім еді.

Осылай иман калам ілімінде теологиялық мәселе ретінде ортаға шықты.

Осыған орай, Ханафилік пен Матуридилік ілімінде имандылық мәселесіне ерекше екпін беріліп, калам ілімінің тақырыптарына кіруден бұрын Құдайға деген сенімдің мәні мен ерекшеліктерін айқындап алу қажет екендігіне тоқталды.

− Калам ғылымы туралы еңбектер;

Азыр эле жеткире коюп, кайра чаап келе калам.