Ислам­ның ғұламалары арасында талас тудыратын сұрақтардың төрелігін айтып, өз еңбектерін әзірбайжан тілінде ғана емес, араб һәм парсы тілдерінде де жазған.

«Насими Ислам дініне қарсы болған» деген кеңестік кезеңдегі теріс түсініктердің тіпті де дұрыс еместігін кейінгі жылдардағы зерттеу жұмыстары дәлелдеді.

Ибн әл-Хатиб Ислам өркениетінде өзіндік орнын ойып тұрып алған ақын, философ, тарихшы, мемлекет қайраткері, полимат-ғалым (энциклопедиялық білімі бар ғұлама!) ретінде һәм «әл-Ихата фи тарих Гарната» («Гранада тарихының толғаулары»), «Тарих Исбанийя әл-Исламийя» («Ислам Испаниясының тарихы») секілді тұғырлы туындылардың, философия, география, медицина, әдебиеттану ғылымдары бойынша жазылған алпыстан астам еңбектердің авторы болып, мәңгілікке адамзат тарихындағы дүр данышпандар қатарында қалды.

Ибн әл-Хатиб Ислам өркениетінде өзіндік орнын ойып тұрып алған ақын, философ, тарихшы, мемлекет қайраткері, полимат-ғалым (энциклопедиялық білімі бар ғұлама!) ретінде һәм «әл-Ихата фи тарих Гарната» («Гранада тарихының толғаулары»), «Тарих Исбанийя әл-Исламийя» («Ислам Испаниясының тарихы») секілді тұғырлы туындылардың, философия, география, медицина, әдебиеттану ғылымдары бойынша жазылған алпыстан астам еңбектердің авторы болып, мәңгілікке адамзат тарихындағы дүр данышпандар қатарында қалды.

Қыпшақтар өзара етене жақын араласуының нәтижесінде XII ғасырдан бұрын ислам дінін қабылдап қойған болатын.

Абайда ислам идеологиясына байланысты қайшылық болды.

«Әлифби» өлеңіне Абай ислам поэзиясының осы сипатын арқау етеді.

XIII ғасырдың екінші жартысында Азиядан араб жиһанкездерінің арқасында сунниттік Ислам келіп орныққалы осы өлкедегі ұлттардың танығаны араб тілінен енген кірме сөздермен шұбарланған малай тіліндегі жазба әдебиет (пантун, шайыр, гуриндам сынды поэтикалық формалар) болатын.

Олардың жырлары дәстүрлі ислам әдебиетіне тән үлгіде жазылса да, көш басында болған бұл шайырлардың шығармалары көркемдік ауылынан шеткері қоныстанған, әлі де бір қайнауы кем дүниелер болатын.Олардың ізбасарлары саналатын Амир Хамзах («Жалғыздық жырлары», 1937 ж.) пен «Пуджангга Бару» қоғамының (1933-1942 ж.

Астана мен Алматы епархияларының епископы міндетін атқарған кезде архимандрит Геннадий (Гоголев) ағартушылық либеральдық ислам негіздеріне сәйкес, қазақ және орыс мәдениеттерін жақындастыру рухында Абайдың «Қара сөздер» кітабының үзінділерінен поэтикалық аударма жасады.

– Маттиас мырза, жуырда «Ислам, ғылыми фантастика және бөгдеғаламшарлық өмір: мұсылман әлеміндегі астробиология мәдениеті» («Islam, Science Fiction and Extraterrestrial Life: The Culture of Astrobiology in the Muslim World») деген кітабыңыз жарық көргенін естідік.

Сөйтіп, 30-ға келгенде, екі қызығушылығымды бір арнаға тоғыстырып, Ислам әлемі бөгде ғаламшарлардағы өмір туралы не ойлайтынын зерделеуге кірістім.

– Қазақ та әлімсақтан Ислам дінін ұстанатын халық.

Ол өзінің Құран және оған қатысты білімін Бағдадтағы ислам теологтары еңбектерінің және оларға түсініктемелердің орасан қорымен байытты және несториандықтар арқылы христиан ілімімен, Платон мен Аристотель сияқты ежелгі грек ғалымдарының еңбектерімен терең танысты.

Египет Араб Республикасындағы Қазақстан Елшілігінің бірінші хатшысы Асылхан Әміров, елшіліктің кезекші коменданты Мұхаметжан Шоқабаев, вахтер-комендант Ислам Төлебаев сияқты азаматтар бізді құшақ жая қарсы алып, атақты Ніл өзенінің жағалауындағы қонақүйге орналастырды.

Отаным Иранға оралған соң, алдымен Исфаханның «Зубаһан» темір балқыту зауытында, кейін Иран Ислам республикасының Мәдениет және исламдық бағдар министрлігінің баспасөз және шетелдік ақпарат құралдары департаментінде орыс тілінен аудармашы болып жұмыс істедім.