– Ислам тарихына көз салсақ, Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) оба болып жатқан жерге бармауға үндегені, Ибн Синаның оба дертіне шалдыққан халықты сабырға шақырғаны мәлім.

Шын есімі Абу Хамид Мухаммад ибн Абу Бакр Ибрахим (бір дерек көзінде Са’ад ибн Йусуф деп көрсетеді) екенін екінің бірі білмесі анық.

Шын есімі Абу Хамид Мухаммад ибн Абу Бакр Ибрахим (бір дерек көзінде Са’ад ибн Йусуф деп көрсетеді) екенін екінің бірі білмесі анық.

Дәрілік өсімдіктер мен емдік тауарлардың саудасынан үлкен дәулет жиған ірі саудагердің баласы, жастайынан орасан зор байлыққа, кірісі мол кәсіпке ие болып қалғандығына қарамастан, дүниені тәрк етіп, дәруіш боларын, «Махмуд ибн Адам Санаи, Джалаладдин Руми сияқты марғасқалармен бірге парсының сопылық поэзиясы үштағанының бір қырына» (Иран ақыны және әдебиет сыншысы Абу Аль-Маджидтің бағалауы) айналарын заманында кім білген?!

Аттарға дейін де философиялық һәм сопылық әдебиеттерде Құдайға құлшылыққа құлшынған, ұлылыққа ұмтылған құстар қосынын адам жанының көрінісі ретінде суреттеудің мысалдары баршылық (Ибн Сина, Ғазали).

Бұл жайлы Эдвард Г.Браун: «Руи, Санаи секілді Аттар да сүннит сопылық дәстүрінің өкілдерінен екендігін олардың шығармашылығындағы алғашқы әділ халифалар Әбу Бәкір мен Омар ибн әл-Хаттабты дәріптеулерден байқауға болады», – дейді.

Туған жері Нишапурдағы шайырдың мазарын XIV ғасырда әділдігімен аты шыққан қазы Яхья ибн Са’ад салдырған.

Медицина дейік, мейлі, medicus болсын, әйтеуір, дерт пен денсаулық туралы не түрлі хикметтің басы әйгілі Әбу Әли Ибн Сина есімімен байланысты баяндалады екен.

Жер-жаһанның жұрты «бір тарының хауызына сыйып», Жаратқанға жалбарынған, адамзаттың тағдыры таразыға тартылған тар кезеңде емшілік өнердің ерен тұлғасы – Ибн Синаны қолдаушы піріңе сыйынғандай ойлап, дамыған, дәуірлеген, барынша жетілген бүгінгі медицина ғылымының жарқанат қанатынан тараған ұшпаға (вирусқа) қарсы дәрмен қыла алмай отырған қайрансыз халіне қарап қапаланасың…

Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Сина…

Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Сина…

Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Сина…

Сол Әбу Әлиді даңқы озып, дәргейі асқанда таныған Еуропа елдері оның салақұлаш салқар есімінің соңындағы Ибн Синаны алып, «Авенсина» жасайды, Авенсина кейін «Авиценнаға» айналады.

Ибн Синаны қазақ біле ме?

Қала берді, Ибн Сина жайында ел аузында әр түрлі аңыстағы аңыздар да жетерлік.

Ал енді аңыздарды азырқансаңыз, Ибн Синаның бақидан фәниге көшкенге дейінгі өмірін қамтыған дастан да бар.

Дастанда Ибн Сина – Әбуғалисина, кейде Ғали, кейде Ғалисина аталады.

Сонымен, Ибн Сина…

«Канонды» айтамыз, Ибн Синаның қайда туып, қалай өмір сүргенін, қандай ғалым болғанын, соңына нендей еңбектер қалдырғанын толық білеміз бе?

Аңыз-ертекшіл ата-бабаларымызға, сосын, жыршы Қуаныш Баймағамбетовтың әруағына рақмет, алайда аңыз бен дастан Әбу Әли Ибн Синаның әспеттелген, көркемделген, қиялдан, шабыттан туған бейнесін ғана баян етеді.

Осыны ойлап, әрі туған тілімде, қазақ тілінде, ұлы адамның ресми өмірі туралы кітап не танымдық мақала кездестірмегеніме қынжылып, оқырман қауымға Әбу Әли туралы қысқаша әңгіме айтып беруді жөн көрдім (Ескерту: егер Ибн Синаның өмірін өз тілімізде бізге дейін баян еткендер болса, білместігімізге алдын-ала ғафу өтінеміз, ал медицина пірінің өмірін толықтырып, еңбектерін аударамын дейтін талапкерлер табылып жатса, жариялауға дайынбыз, мархабат).

Өлкелер мен аймақтарды бөліп-жарып, ерекшелеп айтуды қатаң дәстүр етіп ұстанған кітап беттері Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Синаны «980 жылы дүниеге келген Орталық Азияның тумасы» дейді.

Өлкелер мен аймақтарды бөліп-жарып, ерекшелеп айтуды қатаң дәстүр етіп ұстанған кітап беттері Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Синаны «980 жылы дүниеге келген Орталық Азияның тумасы» дейді.

Өлкелер мен аймақтарды бөліп-жарып, ерекшелеп айтуды қатаң дәстүр етіп ұстанған кітап беттері Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Синаны «980 жылы дүниеге келген Орталық Азияның тумасы» дейді.

Әбудің әкесі – Абдолла Ибн Хасан мәдениетті әм дәулетті адам болыпты.

Ибн Сина өмір сүрген Х ғасырдың жылнамашысы Мұхаммед Наршахи: «Афшанада қамалы берік соғылған қала бар.

Соңына мол мұра жазып қалдырған Ибн Сина туған жері, ата-анасы мен өзі туралы деректерді тізіп, өмірбаянын хатқа түсіріп отырған көрінеді.

Замандастары да, әсіресе, ширек ғасыр қасынан қалмай өмір сүрген серігі, досы, шәкірті Әбу Убейд әл-Жүзжани де Ибн Синаның өмірі мен шығармашылығынан куәліктер береді.

«Менің әкем, – дейді Ибн Сина өмірбаянында, – Балхтан Бұхараға Нұх ибн Мансұрдың әмірлігіне сарай қызметкері болып келген.

«Менің әкем, – дейді Ибн Сина өмірбаянында, – Балхтан Бұхараға Нұх ибн Мансұрдың әмірлігіне сарай қызметкері болып келген.

Ибн Синаның ізіне түскен кейінгі зерттеушілер: «Анасының есімі мен әкесінің шыққан тегіне байланысты ол Орталық Азиядағы автохтонды елдің парсы-дари тілінде сөйлеген бел баласы еді», – деседі.

Үлкен емші әрі философ Әбу-л-Фарадж ибн ат-Таййибтің алдын көрген Абдолла ан-Натили туралы әл-Бируни: «Мен Абдолла ан-Натилидің жер бетіндегі тіршілік туралы ой-толғамдарын оқыдым» деп марқаяды екен.

Әбу Убейд Жүзжани қағаз бетіне түсірген Ибн Синаның өмірбаянында екі дегдардың кездесуі былайша баяндалады: «Ол келіп мені ғылымға үйреткенге дейін мені ата-анам үнді есебін жақсы білетін әрі базарда көкөніс сататын кісіге жіберіп тұрды.

Біз шаһардың әміршісі Нух ІІ ибн Мансурге келейік.

Ибн Мансур – иелігіндегі шаһарды ерте орта ғасырдың ғажайып елдімекеніне айналдырған саманидтер ұрпағы.

Осынау байтақ өлкеге әмірі еркін жүрген Нух ІІ ибн Мансур бір күні ауырып, төсек тартып жатып қалады.

Сөйтіп сарайға Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Сина келіп кіреді.

Сөйтіп сарайға Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Сина келіп кіреді.

Сөйтіп сарайға Әбу Әли әл-Хусейн Ибн Абдолла әл-Хасан Ибн Әли Ибн Сина келіп кіреді.

Бірер күн сарай емшілерімен бірге қызмет қылған Ибн Сина әміршіні төсегінен тұрғызады.

Хусейннің қызметіне риза болып, көңілі тасыған Нух ІІ ибн Мансур Әбуден қалауын сұрайды.

«Өмірбаян» жазбасында Ибн Сина Нух ІІ ибн Мансурдің кітап қоймасының байлығына таңданып: «Мен оқыған сол кітаптарды ешкім әлі оқыған жоқ.

«Өмірбаян» жазбасында Ибн Сина Нух ІІ ибн Мансурдің кітап қоймасының байлығына таңданып: «Мен оқыған сол кітаптарды ешкім әлі оқыған жоқ.

Бар-жоғы 18 жасында өз заманының оқуын түгел оқып, ғылымын тауысқан Ибн Сина: «Одан кейін мен үшін құпия нәрсе қалмады» дегенді ескертеді.

Біз Ибн Сина өмірінен жазып отырған аз-кем деректі мақаламызды «Қазақ әдебиетінің» айқара бетіне ғана арнағандықтан, осы арадан тізгін тартамыз.

Ибн Сина саманидтер билігі әлсіреген соң 1000 жылдары Хорезмге, одан Гурганжге барады.

Хамаданда Ибн Сина сарай уәзірі (министр) де болады.

Арабтың атақты ғалымы Ибн Сад сынды ғұламадан, жыр алыбы Абу-т-Таййиба әл-Мутанаббидай ақыннан тәлім алған әл-Маарриды Латакия­дағы христиан ғибадатханасында грек монахтары көне философия мен ежелгі әдебиет үлгілерімен таныстырады.

Тоғызыншы ғасырда негізін әл-Мамун халифа қалаған «Ғылым сарайын» Ибн Джинни, Ибн Фарис сияқты ғұламалар, әл-Хамадани, ат-Танухи, ат-Таухиди секілді даңқты жазушылар мекендеп, бекзада Тахир әл-Мусауи мен оның ақын ұлдары әр-Ради, әл-Муртадалар апта сайын мәжілістер, сайыстар өткізіп, жыр жүйріктерін таңдаған аламандарда жиырмадан енді асқан әл-Маарриге тең келетін ақын болмапты.Дәл сол Тахир әл-Мусауи қайтыс болғанда, көңіл айта барған ақынды ақсүйектердің бірі:«Қайда барасың, соқыр ит?» – деп қағытады.

Тоғызыншы ғасырда негізін әл-Мамун халифа қалаған «Ғылым сарайын» Ибн Джинни, Ибн Фарис сияқты ғұламалар, әл-Хамадани, ат-Танухи, ат-Таухиди секілді даңқты жазушылар мекендеп, бекзада Тахир әл-Мусауи мен оның ақын ұлдары әр-Ради, әл-Муртадалар апта сайын мәжілістер, сайыстар өткізіп, жыр жүйріктерін таңдаған аламандарда жиырмадан енді асқан әл-Маарриге тең келетін ақын болмапты.Дәл сол Тахир әл-Мусауи қайтыс болғанда, көңіл айта барған ақынды ақсүйектердің бірі:«Қайда барасың, соқыр ит?» – деп қағытады.

Өз шығармаларында ақын Руми, Сағди, Ибн Сина, Аттар Нишапури есімдеріне тоқталып, оларды ұстаз тұтатындығын жасырмайды.

Ибн аль-Хатиб,«Живые мне близки…»

Ибн әл-Хатиб,«Маған жақын тірілер…».

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Жоғарыдағы жыр жолдарының авторы Ибн әл-Хатибтің толық есім-сойы: Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Абдуллаһ ибн Саид ибн Әли ибн Ахмад ас-Салмани.

Ибн әл-Хатиб Ислам өркениетінде өзіндік орнын ойып тұрып алған ақын, философ, тарихшы, мемлекет қайраткері, полимат-ғалым (энциклопедиялық білімі бар ғұлама!) ретінде һәм «әл-Ихата фи тарих Гарната» («Гранада тарихының толғаулары»), «Тарих Исбанийя әл-Исламийя» («Ислам Испаниясының тарихы») секілді тұғырлы туындылардың, философия, география, медицина, әдебиеттану ғылымдары бойынша жазылған алпыстан астам еңбектердің авторы болып, мәңгілікке адамзат тарихындағы дүр данышпандар қатарында қалды.

1340 жылы қазан айының ақырғы күнінде ақынның арыстан жүректі баһадүр әкесі Саладо үшін болған сойқан соғыста шаһид кешкен соң, Әбу әл-Хаджжад Юсуф ибн Исмаил аса дарынды әрі білімді шайырды байқап, бас уәзірі Әбу әл-Хасан Әли ибн әл-Джайябаның хатшылығына қызметке алыпты.

1340 жылы қазан айының ақырғы күнінде ақынның арыстан жүректі баһадүр әкесі Саладо үшін болған сойқан соғыста шаһид кешкен соң, Әбу әл-Хаджжад Юсуф ибн Исмаил аса дарынды әрі білімді шайырды байқап, бас уәзірі Әбу әл-Хасан Әли ибн әл-Джайябаның хатшылығына қызметке алыпты.

Тоғыз жылдан кейін бас уәзір әмірлікте тараған оба індетінен дүние салып, отыз алты жасар Ибн әл-Хатиб уәзір мансабына, Мұхаммед V әл-Ғани Биллахтың тұсында бас уәзір(Зу ль-вазаритайн) дәрежесіне қол жеткізген екен.

1358 жылы аталмыш билеуші тақтан тайдырылып, Ибн әл-Хатиб тұтқындалады.

Тек сенімді серігі Ибн Марзуктың өтініші бойынша Маринид Сұлтаны Әбу Сәлім ақын тағдырына ара түсіп, абақтыдан аман алып шығады.

Негізгі ғылыми еңбектерін де, жыр жауһарларын да Ибн әл-Хатиб осы кезеңде жазған екен.

Қарт ақынның қайырымды қамқоршысы болған Әбду-ль-Әзиз әулетінен шыққан әкелі – балалы сұлтандардың дәурені өткен соң, Ибн әл-Хатибтің басына бұлт үйіріледі.

Гранаданың бас қазысы ән-Нубахи мен бас уәзір Ибн Замрактың жапқан жаласына иланған Гранада Сұлтаны Мұхаммед V, Марокко билеушілерінен шайырдың кері қайтарылуын талап етеді.

Марокконың жаңа Сұлтаны Әбу-ль-Аббас ибн Әбу Сәлімнің қаныпезер уәзірі Сүлеймен ибн Дәуіттің бұйрығымен, күпірлік пен дінбұзарлық (бидғат, зиндик) сияқты ауыр айыптар тағылған ақын, алдымен абақтыға қамалып, көп ұзамай Фестегі түрме қабырғасында қаскөйлікпен буындырып өлтірілген…

Марокконың жаңа Сұлтаны Әбу-ль-Аббас ибн Әбу Сәлімнің қаныпезер уәзірі Сүлеймен ибн Дәуіттің бұйрығымен, күпірлік пен дінбұзарлық (бидғат, зиндик) сияқты ауыр айыптар тағылған ақын, алдымен абақтыға қамалып, көп ұзамай Фестегі түрме қабырғасында қаскөйлікпен буындырып өлтірілген…

Ал сол құбылыстың Ибн әл-Хатибтің көз жұмған жерінде, яғни, Марокконың қасиетті де қасіретті қаласы Фесте, араға 547 жыл салып, 1922 жылы желтоқсан айының жиырма бесі күні дүниеге келуі де таң қалдырмай қоймайды…

Усама ибн Мунниздің мәліметтері бойынша қыпшақтар Сирия жерінде 1115-1116 жылдардың өзінде өмір сүріп, салжұқтар династиясынан ары қарай, 1154 жылға дейін мемлекетті түркі сұлтандары биледі деген тұжырым айтады.

Байырғы досым М.Балтымованың «Шығыс әдебиеті» еңбегінде аттары аталып, туындылары талданған Ибн әл-Мураххаль (XIII ғ.), әл-Мәлзузи (XIII – XIV ғ.ғ.), әл-Жазнаи (XIV ғ.) секілді араб тілді ақындардан бөлек, Дунаш бен Лабрат (X ғ.) сынды иврит тілінде жазған керемет шайыр, араб тілінің мелхун диалектінде жырлаған қасиданың хас шебері Әбу Фарис Әбд әл-Әзиз әл-Меғрауи (XVI ғ.), осман түріктерінен қысас көріп, бас сауғалаған қос ақын Сайд бен Абдаллах әл-Миндаси ат-Тлемсени мен Ахмед бен Трики (XVII ғ.), грих жанрының атасы әл-Масмуди (XVII ғ.), қасиданың көсегесін көгертіп, әзіл өлеңдердің өркенін өсірген Сий әл-Мадани ат-Теркмани (XVII ғ.) сияқты жампоздар өткен Марокко әдебиетінің телегей теңіздей тарихында.

Шынында, ғылым салаларының дамуына Мұхиддин ибн Араби, Ибн Рушд, Ибн Туфейль сынды жан-жақты ғалымдар біршама ықпал етті.

Шынында, ғылым салаларының дамуына Мұхиддин ибн Араби, Ибн Рушд, Ибн Туфейль сынды жан-жақты ғалымдар біршама ықпал етті.

Шынында, ғылым салаларының дамуына Мұхиддин ибн Араби, Ибн Рушд, Ибн Туфейль сынды жан-жақты ғалымдар біршама ықпал етті.

Ғалым, ойшыл, астроном, математик, емші және мемлекет қайраткері Абу Бакр Мухаммед ибн Абд ал-Малик Ибн Туфейль қазіргі Испанияның Гуадикс қаласында дүниеге келді.

Ғалым, ойшыл, астроном, математик, емші және мемлекет қайраткері Абу Бакр Мухаммед ибн Абд ал-Малик Ибн Туфейль қазіргі Испанияның Гуадикс қаласында дүниеге келді.

Еуропаға танымал Шығыстың он кітабының тізіміне енетін және «Құран» мен «Мың бір түннен» кейінгі әлем тілдеріне ең көп аударылған кітап – «Хай ибн Якзан» (Оянғанның ұлы).

Ибн Туфейлдің тікелей ғаламды, табиғат пен әртүрлі салаларды қызығып, мейірлене іздеу графигі шығармада шынайы, күрделі, шытырман оқиғалармен көрініс табады.

Ал іші астрономиялық, медицияналық, окульттық, мистикалық сырларға толы «Хай ибн Якзан» интеллектуалды оқырманның ғылым жолына шырақ жағар темірқазығына айналды.

Ғалымдар пайымдауынша, сол тұста Англияда атақты болған Ибн Туфейль еңбегімен жазушы Даниэл Дефо, философ Жан-Жак Руссо сынды тұлғалар жақсы таныс болған.

Кей тұстарда «Крузоны» «Хай ибн Якзанның» тікелей көшірмесі деп кінәлаушы әдебиеттанушылар мен сыншылар табылады.

Үстіміздегі жылы әлем жұртшылығы адамзатқа ортақ ұлы ойшыл Әбу Насыр ибн Мұхаммед әл-Фарабидің 1150 жылдығын атап өтуде.

– Әбу Насыр ибн Мұхаммед әл-Фараби – Шығыстың ортағасырлық философиясының аса ірі өкілдерінің бірі де бірегейі.

Сөйтіп, Әл-Фараби өзінен кейін Шығыста еврей ойшылы Маймонид пен парсы философы Ибн Сина (Авиценна) жалғастырып, кейінірек Еуропа ғалымдарын шабыттандырған жаңа зияткерлік тізбекті бастады десек те болады.