Дегенмен, аталымның негізгі тәсілдері (деривация, сөз тіркесі, сөздердің семантикалық өзгеріске түсуі, сөздердің қысқартылуы, басқа тілдерден кірме сөздер қабылдау) кез келген тілдің аталымдық құралдар жүйесінде басты орын алып, универсалдық тәсілдер болып табылады.

Этимонның этимологиясын зерттеу сөз семантикасы, семантикалық деривация, деривациялық процесс, реконструкция түрлері және семантикалық реконструкция және сөз этимологиясының негізі –компаративистика деген 5 тағаннан тұрады.

Біздің ізденісімізде сөз мағынасының тарихи өзгерістері семантикалық деривация теориясының негізінде ғана зерттеліп, зерделенбек.

Сондықтан да семантикалық деривация теориясының негіздеріне талдау, шолу жасау қажет.

Олар: а) теориялық мақсаттары: 1) түркі тілдеріне ортақ лексиканың семантикалық деривациясына анықтама беру, 2) сөздің тарихи-семантикалық құрылымын реконструкциялау, 3) семантикалық деривация мен мазмұндық реконструкцияны компаративистика мен этимологияда қолданудың теориялық, практикалық маңызын ашу, 4) түркі жазба ескерткіштеріндегі лексиканың мағыналық өзгеру тенденцияларын айқындау.

Демек семантикалық деривация процесін реконструкциялау түркі жазба ескерткіштері мен қазіргі түркі тілдері және қазақ тіліне ортақ жалпы түркілік немесе түркі тілдері аралық лексиканың толық тізбесін, лексикографиялық түзілімін жасап, гомогенді, генетикалық тектес түбір, негіз морфемаларды семантикалық аспектіде салыстыру және тарихи-салыстыру жүргізіліп, этимологизациялануға тиіс сөздердің тарихы мен төркінін дәуірлік, ескерткіштік және тілдік ерекшеліктерін ескере отырып табамыз.

Мақалада семантикалық деривация түрлері тілдегі басқа елеулі өзгерістер тұрғысынан, тіл білімі шеңберіндегі семантикалық деривацияның даму тарихының қысқаша суреттемесі қарастырылады.

Қазіргі таңда әр лексикалық бірлікке қайта мән беруді белгілеу үшін тіл иелері «семантикалық деривация» түсінігін кеңінен қолданады.

Басқа семантикалық өзгерістер түрімен салыстырғанда, семантикалық деривация кезкелген тілдің сөздік қорын кеңейтуге бағытталған ең нәтижелі тәсілі болғандықтан, мақала өзектілігі айқын көрінеді.

Түйін сөздер: семантикалық деривация, сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы, метафора, метонимия, екінші аталым.

Зерттеушілердің пайымдауы бойынша, деривация зерделеу үшін өте қиын құбылыс болып саналады.

Семантикалық деривация түсінігі өте қажет, себебі ол, О.Б.

Семантикалық деривация сөз тұлғасын сақтап, оның мағынасының өзгеруін шарт етеді.

«Деривация» термині семантикалық мағынада алғаш рет ХХ ғасырдың 30-шы жылдарында Е.

Оның «Очерки по лингвистике» еңбегінде лексикалық және синтаксистік деривация бөлініп, жеке көрсетілген.

Деривация процесі екіншілік, нәтижелі бірліктің және белгілі бір деривациялық қатынастардың (сөзжасамдық туындылық қатынастар) құрылуын талап етеді.

Деривация – өзгеріс, өзгеріс болғандықтан процесс.

Некипелованың пайымдауы бойынша, семантикалық деривация – сөзде семантикалық туынды немесе қосымша мағыналардың, семантикалық коннотациялардың пайда болу процесі, яғни семантикалық синкретизмге алып келетін сөздің семантикалық көлемінің кеңею процесі, ал кейін полисемия құбылысына алып келетін семантикалық синкретизмнің ыдырау процесі.

Семантикалық деривация сөзге қайта мән беру, тілдің сөздік құрамы дамуының міндетті заңдылығы болатын тілдегі бар аталымдық құралдардың өзі үшін жаңа ат қою функциясын қамтиды.

Жаналинаның пікірінше, лексикалық деривация, бірінші кезекте, сөз жасаушылық процесте фокусталады, себебі ол жаңа білім бар туынды сөздерді жасап, номинативті әрекет мақсаттарына сәйкес келеді [9, 114].

Дәл семантикалық деривация процесінде, яғни бар бірліктердің жаңа мағынада қолданылуында, қосымша ассоциативті мағыналардың кешені пайда болады.

Джонсонға сәйкес метафораның екінші аталым тәсілі ретіндегі әмбебаптығы мен айрықшалығы оның басқа семантикалық деривация түрлерінде жоқ бейне-ассоциациялық ұқсауға сүйеніп іс қылуында.

М.Г.Шкуропацкаяға сәйкес семантикалық деривация кезіндегі метонимиялық тасымал құрылады: сөздің біріншілік мағынасы екіншілік туынды мағынаның (объективті әлем мәндерінің ұқсастығы, шектесуі, бір жағдайға қатысты болуы) категориялы лексикалық семаны (архисема, гиперсема) ықпаландырады, ал өзі оның ажыратушы семасын (гипосема) құрайды.

Әртүрлі семантикалық деривация түрлерінің (мағына модификациясы, атау тасымалы) арасында атаудың метафоралық және метонимиялық тасымалдануы ең тиімді.

Авторлар зерттеу нәтижесінде сөз мағыналарының шығу тарихы (семантикалық деривация) мен этимологиясы белгілі бір халықтың келесі бір халықпен территориялық жақын көршілікте тұруының әсерлерінен болуы мүмкін деген тұжырымға келеді.

Тіл білімінде түрлі мектептердің соңғы жылдардағы зерттеулері нәтижесінде қалыптасқан сөйлемнің моделі, сөйлем моделінің жүйелі қалыптасуы, трансформациялық қатар, сөйлемнің парадигмасы, синтаксистік деривация, синтаксистік процестер сияқты үғымдар және ең соңында әрбір тілдегі сөйлем моделінің жүйеленген тізімін жасау сияқты мәселелер жатады.

Тіл білімінде түрлі мектептердің соңғы жылдардағы зерттеулері нәтижесінде қалыптасқан сөйлемнің моделі, сөйлем моделінің жүйелі қалыптасуы, трансформациялық қатар, сөйлемнің парадигмасы, синтаксистік деривация, синтаксистік процестер сияқты ұғымдар және ең соңында әрбір тілдегі сөйлем моделінің жүйеленген тізімін жасау сияқты мәселелер жатады.

Оның мәні «Сөйлем моделі, сөйлем моделінің жүйелі қалыптасуы, трансформациялық қатар, сөйлемнің парадигмасы, синтаксистік процестер және синтаксистік деривация сияқты үғымдарды біріктіріп, біртұтастықта қарастыру».