Біз «халық жауларының» Ресейден әкелініп АЛЖИР лагеріне қамалған әйелдеріне қазақ балаларының да тамақ тасығанын, құрт лақтырып тамақтандырғанын білеміз.

Сол бір азапты жылдардың белгісіндей, дәлеліндей болып Ақмола облысына қарасты Целиноград ауданының Ақмол ауылында Саяси қуғын-сүргін және тоталитаризм құрбандарының «АЛЖИР» мемориалды-мұражай кешені тұр...

Соның арасында ел аузында «АЛЖИР» атанып кеткен «Отанын сатқандардың әйелдеріне арналған Ақмола лагері» болған еді.

«Отанын сатқандардың отбасы мүшесі» болғаны үшін «АЛЖИР»-де мерзімін өтеген әйелдер қауымының (62 ұлттың өкілдері) рухына арналған мұндай кешенді бұрынғы кеңестік мемлекеттерден, тіпті бүкіл дүние жүзінен кездестіру қиын.

Ал «АЛЖИР»-де бір мезгілде 8 мыңға жуық әйел қамауда болды.

Бас бостандығынан айырылғаны былай тұрсын, «АЛЖИР»-де 600-ге жуық (нақты саны әлі де анықталуда) әйел қайтыс болған деген дерек бар.

Қазақстан, Ресей, Өзбекстан, Грузия, Израиль және Беларусь елдеріне жасалған зерттеу іс-сапарлары барысында жинақталған материалдардың арасында түпнұсқа мұрағаттық құжаттар мен фотосуреттер, «АЛЖИР» тұтқындары Әзиза Рысқұлованың, Роза Цыпкинаның, Клара Бронның, Софья Зильбергтердің балаларына жазған хаттары мен өлеңдері, балалардың жазған естеліктері кездеседі.

Сонымен қатар Мария Минкинаның 1938 жылы «АЛЖИР»-ге бара жатқанда жақындарына жолдаған хаты табылып, онда балдырғандарын балалар үйінен алып кетуді өтінген деректер бар.

Мемориалды-мұражайдың негізгі және ғылыми-көмекші қорларының мәліметтері негізінде «Тағдырларды біріктірген Қазақстан» кітабы, «Елбасының бастамасымен ашылған еді» каталогы, «ALASH – ALZHIR» қос томдығы, «АЛЖИР» тұтқындары мен олардың балаларының «ALJÏR.

Мұражай кешенінде «Сталиндік вагон», «Қасірет қақпасы» монументі, «Түңілу мен әлсіздік» және «Күрес пен үміт» мүсіндік композицияcы, тікенек сымды лагерь қоршауы мен күзет мұнарасы, «Көз жасы» стелласы, Зерде қабырғасы, тұтқын әйелдер тұрған барак пен «АЛЖИР» тұтқындарын балаларынан айыру» диорамасы, «Алаш» бағы, Ескерткіш белгілері мен мұражай ғимараты бар.

«Алаш» залының экспозициялары Қазақстанның патшалық Ресейдің құрамына қосылған кезден бастап кеңестік кезеңді, 1937 жылдың жаппай қуғын-сүргінін бейнелесе, «АЛЖИР тұтқындары» деп аталатын экспозициялық көрме залы «Отанын сатқандар» әйелдерінің ақмолалық лагерінің тарихына, кінәсіз тұтқында отырған әйелдерге арналады.

Отбасылық фотосуреттер, жеке заттары, «АЛЖИР» лагерінің тұтқындары қолдарымен жасаған заттар қойылған.

Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарының басында «ҚарЛАГ», «АЛЖИР», «Дальний», «СтепЛАГ» секілді ондаған лагерь жайлы белгілі болды.

Талай жылдар сол жиындардың басы-қасында аяулы Гүлнар апамыз (Дулатова), Шолпан апамыз (Байтұрсынова), Бекболат Мұстафин, Мақаш Тәтімов ағаларымыз, «АЛЖИР»-ді алғаш жалаулатқан Армиял әріптесіміз, Рысқұловтың, Сейфуллиннің, т.б.

Бұл қасіретті лагерьлердің құрамында халық жауларының әйелдеріне арналған АЛЖИР, әскери тұтқындарға арналған Спасск, ҚарЛаг, СтепЛаг атты еңбекпен түзету орындары жұмыс істеді.

Онлайн-конференция жұмысына Қазақстан Президенті Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары Д.Абаев, Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары Ж.Түймебаев, Ресей халықтары Ассамблеясы Кеңесінің төрағасы, Еуразия халықтары Ассамблеясы Бас хатшылығының басшысы С.Смирнова, Беларусь Ұлттық Жиналысы Өкілдер Палатасының депутаты П.Жданович, Ресей мемлекеттік гуманитарлық университетінің президенті, Ресей Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, тарих ғылымдарының докторы Е.Пивовар, сценарист, режиссер, «АЛЖИР» тұтқыны Лидия Френкельдің немересі Д.Виолина.

Қатысушыларға Қазақстан Президенті мұрағатының тарихи-құжаттық көрмесі, КарЛАГ және

1926 жылы «АЛЖИР» территориясында бірнеше қазақ ауылы болған.

Республикамыздың аумағында: АЛЖИР, Карлаг, Дальний, Степной, Песчаный, Камышлаг, Ақтөбе, Жезқазған, Петропавл, Кеңгір және Өскемен лагерьлері деп аталатын 11 концлагерь құрылды.

1941 жылдың қаңтарында Альберт Камю жануарлар арқылы адамдарға тез таралатын және Алжир жағалауындағы Оран деп аталатын «қарапайым қаланың» тұрғындарының жартысын жантәсілім еткен вирус туралы романын жазуды бастады.

Іс-шараға Египет Араб Республикасының жоғары лауазымды 81 қайраткері, сол елдегі Әзербайжан, Беларусь, Тәжікстан, Украина, Армения, Дания, Польша, Нидерланды, Португалия, Судан, Йемен, Алжир, Марокко, Тунис, Корея, Бангладеш, Сауд Арабиясы, Ресей, Біріккен Араб Әмірлігі, Оман Елшілері қатысты.