Сонда топоним, алдымен, ол атаған кеңістіктің физика-географиялық жағдайын, екінші адамға берер жер байлығын, сосын ол жерге қоныстанған халық дүниетанымы мен құндылықтарын немесе жер табиғатының әсемдігін, болмаса климатының адам төзбес жайсыздығын ассоциациялайды.

Сонда топоним, алдымен, ол атаған кеңістіктің физика-географиялық жағдайын, екінші адамға берер жер байлығын, сосын ол жерге қоныстанған халық дүниетанымы мен құндылықтарын немесе жер табиғатының әсемдігін, болмаса климатының адам төзбес жайсыздығын ассоциациялайды.

Жер-су атауы бір ғана мазмұн межесі бар, ол тұрпат межеге сәйкес түсе қоятын таңба емес.

Ол халық дислокациясының орнын көрсете отырып, ментальді әлемде көптеген ассоциациялық образдар береді.

Мысалы, адам сол жердің тұрғыны болмаса да, ол жерге ешқашан барып көрмесе де, бірақ сол жердің тұрғынымен тығыз қарым-қатынаста болса, ол жер туралы БАҚ-тан жиі естісе, көркем мәтіндерден оқыса белгілі бір деңгейде білім қоры бола бастайды.

Мысалы, адам сол жердің тұрғыны болмаса да, ол жерге ешқашан барып көрмесе де, бірақ сол жердің тұрғынымен тығыз қарым-қатынаста болса, ол жер туралы БАҚ-тан жиі естісе, көркем мәтіндерден оқыса белгілі бір деңгейде білім қоры бола бастайды.

Сөйлеу тілінде жиі қолданылатын, кейін тілтұтынушылардың коммуникациясында, тілдік тұлғалардың сөз саптауында, публицистикалық, көркем дискурстарда жаңа перифраздар мен тіркестер тудыратын, ол атау сөз арасында айтылмаса да тіл тұлғаларының ішкі сөйлеуінде есепке алынатын, адресат жақ сол ұғым екенін атау айтылмаса да болжап отыратын топонимдер бірте-бірте концептуалдана бастайды.

Ал әдеби тілді жоғары деңгейде меңгергендердің коммуникациясы ол атауларды түрлі ассоциациялармен, жаңа лексикалық бірліктер мен фразеологиялық тіркестер негізінде ғана жұмсайды.

Шаршысөз, көркем дискурстарда неғұрлым ауыс, жанама мағына, метафора, метонимиялық мағына, ассоциациялар дәл жұмсалса, ол сөз шешендік сөз, жоғары деңгейдегі көркем мәтін болып саналады.

Түрмесі де жұмақ болып көрінетін ол өңірді кімнің де болса көргісі келетіні рас.

Ол бейнелер тілтұтынушылардың эмоциясына әсер етеді, мәтіннің эмотативтілігін арттырады.

Мақатаев Алатауды көңілдің нұрын алады; көздің нұрын алады; оған таң тамашалап қарайды; өзі аппақ басты, ақсақалды;сондықтан ол – үлкен үйдің ошағы, өзі - аға, дос бауыр, бір кезде – жарықтық, кейде – тәкаппар, босаға, амандықтың тірегі болады.

Айтып берші маған, ол неге керек?

Ол өлеңге ерекше бір рең беріп, тілге жеңіл болып келеді.

Мысалы, төрт жолмен жазылған мына бір шумақта Ахмет Йүгнеки редиф ретінде «ол» сөзін пайдаланған:

Еран хайри шарри гузаф кечмас ол

Есиз едгү шика йпкут болмаз ол

Тикан тарыған йер үзүм бичмаз ол.

Ол өзі өмір сүрген уақыттағы поэзияның көркемдік әлемін жетілдіруде ерекше орны бар ақын деп саналады.

Ол өзінің суреткерлік шеберлігі мен рухани бай дүниесінің арқасында осындай көркем шығарма жазған.

Дастандағы «көз» ұғымын көру мүшесі («Расуллар үрүң йүз бу ол йүзгә көз» – «Бұл – ол жүзге (жарасып тұрған) көз») деп қолданса, енді бірде ол арқылы адамның дүниеге қызығушылығын («Ниқаб көтрүр ажун бирәр көз ачар» – «Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашар») көрсетуге тырысады.

Дастандағы «көз» ұғымын көру мүшесі («Расуллар үрүң йүз бу ол йүзгә көз» – «Бұл – ол жүзге (жарасып тұрған) көз») деп қолданса, енді бірде ол арқылы адамның дүниеге қызығушылығын («Ниқаб көтрүр ажун бирәр көз ачар» – «Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашар») көрсетуге тырысады.

Дастандағы «көз» ұғымын көру мүшесі («Расуллар үрүң йүз бу ол йүзгә көз» – «Бұл – ол жүзге (жарасып тұрған) көз») деп қолданса, енді бірде ол арқылы адамның дүниеге қызығушылығын («Ниқаб көтрүр ажун бирәр көз ачар» – «Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашар») көрсетуге тырысады.

Егер біреу малсыз болса, көріп ол адамды,

Алып бермәгән ел елиг қутсызы ол [2, 33 б.],

Соның ішінде ол шығармасында поэзияда көп қолданылатын теңеуге, эпитетке, параллелизм, яғни егіздеу әдісіне еркін тоқталғаны байқалады.

Бұл жердегі «ол», «қойма», «бұлақ» пен «кен» барлығы бірінің мағынасын екіншісі толықтырып отыратын сөздер.

Егер балама ретінде алынған сөздерді тура түсінетін болсақ, онда ол санамызға жат, дөрекі болып тиеді.

Ал, бөлшектің мағынасын бүтінге ауыстырғанда: Алып бермәгән ел елиг құтсызы ол, Алып, бірақ бермеген қол – қолдың құтсызы, – деп «қол» сөзі арқылы жомарт, сараң адамдардың бейнесін көрсетуге тырысқан, яғни бүтіннің орнына бөлшекті пайдаланып отыр.

Ол өзіне дейінгі көне түркілік өлең дәстүрін шығыстық өлең жазу үлгісімен ұштастыра білген шебер ақындардың бірі болып табылады.

Кез келген бейвербалды амалдардың мағынасын түсіну барысында коммуниканттар арасында ол туралы ұғым болуы керек.

Ол жеке сөздік шығармашылық құрылысы әлеуметтік тілдік және идеологиялық мәтіндер, дара тұлғаға тән сөздік қорға сай өзгерген тілдік тұлғаның ерекшеліктерін атап өтеді.

Ол өз зерттеулерінде тілдік тұлға қалыптастыру үшін керек талаптар деп:

Ол жеті жасында тілдік тұлғаны қалыптастырудың бірінші деңгейі - бұл дұрыстық деңгейі дейді.

Содан кейін ол тілді кітаптардан үйренеді.

Содан кейін ол үлгілі жазушылардың сөздерін оқиды және оларды ауызша және жазбаша қалай айту керектігін біледі» [10, 69].

Әділова әр адамның тілдік тұлға ретінде қалыптасуын интермәтіндік негізде қарастырды: «Әр адамның лингвистикалық тұлға ретінде жеке танымдық кеңістігі бар, ол өз кезегінде әртүрлі ұжымдық (отбасылық, кәсіби, діни, әлеуметтік) танымдық кеңістіктердің жиынтығынан тұрады және қоғамның ұлттық, лингвомәдени, танымдық негіздері туралы базасына сүйенеді.

«Тілдік тұлға» ұғымы «жеке тұлға» ұғымына негізделген, ол әлеуметтік қатынастар, мәдениет жүйесі арқылы анықталады және биологиялық ерекшеліктермен анықталатын саналы қызмет пен қатынастардың субъектісі болып табылады.

Aбaйдың дaрындылығы, Ренеccaнc гумaниcтеріндегідей, көп қырлы, ол – aқын және ойшыл.

Ол М.

Шығармалардың құрылысында бірі ол жерде, бірі бұл жерде келсе де, жиынтығында кейіпкерлердің бейнесін айқындап, оларды ерекше көзге түсерлік образ-тип дерлік дәрежеге жеткізу жұмыстарын атқарады [1, 58 б.].

Мүсірепов туралы өзнің «Шебер мүсінші» мақаласында былай дейді: «Жалпы суреткердің өзіндік даралығы болу үшін оның идеялық позициясы биік болумен қатар, ол дарынды болуы да басты шарт.

Ол тарихи өткен өмірді де, қазіргі халық тіршілігін де мейілінше мұқият та қапысыз зерттей отырып, адам психологиясының, мінезінің құпия тереңдеріне үңіле білетін, сол арқылы шығармадағы адам образының шынайы қалыпта сомдалуына дарын күшін сарқа жұмсайтын, әрі ізденімпаз, әрі аса еңбекқор майталман шеберлердің алдыңғы сапынан табылумен болды.

Жауған оқты елемей, өлім қаупін ескермей келе жатқан ана еді ол.

Ол ананың өз баласына деген махаббаты, баласын қандай жағдайдан болса алып шығатын ер ананың іс-әрекеті .

Ол М.

Шығармалардың құрылысында бірі ол жерде, бірі бұл жерде келсе де, жиынтығында кейіпкерлердің бейнесін айқындап, оларды ерекше көзге түсерлік образ-тип дерлік дәрежеге жеткізу жұмыстарын атқарады [1, 58 б.].

Мүсірепов туралы өзнің «Шебер мүсінші» мақаласында былай дейді: «Жалпы суреткердің өзіндік даралығы болу үшін оның идеялық позициясы биік болумен қатар, ол дарынды болуы да басты шарт.

Ол тарихи өткен өмірді де, қазіргі халық тіршілігін де мейілінше мұқият та қапысыз зерттей отырып, адам психологиясының, мінезінің құпия тереңдеріне үңіле білетін, сол арқылы шығармадағы адам образының шынайы қалыпта сомдалуына дарын күшін сарқа жұмсайтын, әрі ізденімпаз, әрі аса еңбекқор майталман шеберлердің алдыңғы сапынан табылумен болды.

Жауған оқты елемей, өлім қаупін ескермей келе жатқан ана еді ол.

Ол ананың өз баласына деген махаббаты, баласын қандай жағдайдан болса алып шығатын ер ананың іс-әрекеті .

Ол Қазақстанның әдебиетіне, мәдениетіне, философиясына баға жетпес еңбек сіңіріп, белгілі қоғамдық-саяси, еркіндік пен халықтың бақыты үшін күрескен қайраткер» [3, 179 б.].

Ол топқа енген сөздердің айырушы семаларын талдай келе, кіші семантикалық топтарға жіктеген.

Оразов «сөздерді белгілі бір лексика-семантикалық топқа енгізу үшін әр топтың басқа семантикалық топтардан ажырайтын белгісін, сөздерді топтастырудың шарттарын» жасап алу қажеттігін, ол үшін «әр лексика-семантикалық топтың құрамына енетін жеке сөздердің өзара қарым-қатынасын анықтаудан бастау керектігін» айтады.

Сондықтан да ол сема лексика-семантикалық топтардың барлығында да кездеседі, олардың семантикалық құрамына енеді» [7, 16] деп, сөздердің жалпылаушы семасының айырушы семалары негізінде бөлінген әр топты бір топқа топтастыратын сема екендігін айтады.

Ол ойымызды респонденттер де қостады.

Ол тәртіпті орнататын да, оның иін қандыратын да әдеби тіл [1, 138].

Ол нормалар қазақ әдеби тілінің қабатында сараланған, жүйеге түскен қалып негізінен туындайды.

Ол өзінің сан қырлы шығармашылығы арқылы қазақ әдебиетінде бүтіндей жаңа дәстүр, әдеби мектеп қалыптастырды.

Ол өзінің көптеген шығармаларын Абайдың жаңашыл поэзиясының өлшем, ұйқас түрлерімен жазды.

Ол өз шығармашылығында қазақ поэзиясының ішкі мүмкіншіліктерін аша, кеңейте отырып, оны мазмұн жағынан да, түр жағынан да жаңашыл ізденістермен байыта түсті.

Ол өзінің көптеген шығармаларын Абайдың жаңашыл поэзиясының өлшем, ұйқас түрлерімен жазды.

Ол, керісінше, өзіне дейін жасалынған халқымыздың бойындағы рухани байлықпен мейірі қанғанша сусындап, оны жетілдіріп, қайта қорытып барып, жаңа әдеби әлемді өмірге әкелді.

Ол, ең алдымен, өзіне дейінгі ақын-жыраулардан халыққа қызмет ету, халықтың үні болу, қоғамдық, әлеуметтік мәнін ашып көрсету, күрескерлік сияқты басты-басты мәселелерді мирас етті.

Сөйтіп, ол өлеңнің қастерлі қасиетін, ең басты қасиетін ұстанып қалды.

Әрине, ол әрбір материал қарсылығын немесе тақырып қарсылығын өзінше жеңді, өзінше балқытты.

Бұл жағынан ол жанрды кемелдендіріп отыр.

Ол үнемі уақыттың жалауымен жана да бермейді.

Ол заманының келелі мәселелерін, қоғамдық шындықты қозғауда Абай тәрізді ерекше қуат танытқан.

Ол қандай кейіпкерінің бейнесін сомдаса да оның бойындағы жақсылы-жаманды қасиеттердің тамырының қоғам өмірінде жатқанын сездіріп отырады.

Ол қазақ қоғамының кемшіліктерін жай ғана сынаумен қанағаттанған жоқ.

Ол әлем – күні көтеріліп, ол көкжиекке қайта батып, тұнжыраған түн басып, айы жылжып, жұлдызы жарқырап, ызғар лебі ұрып, күркіреген бұлты көшіп, көзге түртсе көргісіз тұман басып, күрсінген жел уілдеп жатқан әлем.

Ол әлем – күні көтеріліп, ол көкжиекке қайта батып, тұнжыраған түн басып, айы жылжып, жұлдызы жарқырап, ызғар лебі ұрып, күркіреген бұлты көшіп, көзге түртсе көргісіз тұман басып, күрсінген жел уілдеп жатқан әлем.

Ол – сан қилы, сапырылысқан құбылыстан тұрады.

Біздің әрбір талантты шығарманы соншалықты қадірлейтін себебіміз – біз мұндай шығармадан өміріміздің фактыларын айқын зерттей аламыз, мұндай шығарма болмаса ол өмір жай адамдардың көзіне оншалықты шалына бермейді» [9, 4 б.] – дейді.

Өзіне тән жаңашылдығы арқылы ол қазіргі қазақ поэзиясын жаңа сапалық сатыға көтерді.

Ол өзінің сан қырлы шығармашылығы арқылы қазақ әдебиетінде бүтіндей жаңа дәстүр, әдеби мектеп қалыптастырды.

Ол өзінің көптеген шығармаларын Абайдың жаңашыл поэзиясының өлшем, ұйқас түрлерімен жазды.

Ол өз шығармашылығында қазақ поэзиясының ішкі мүмкіншіліктерін аша, кеңейте отырып, оны мазмұн жағынан да, түр жағынан да жаңашыл ізденістермен байыта түсті.

Ол өзінің көптеген шығармаларын Абайдың жаңашыл поэзиясының өлшем, ұйқас түрлерімен жазды.

Ол, керісінше, өзіне дейін жасалынған халқымыздың бойындағы рухани байлықпен мейірі қанғанша сусындап, оны жетілдіріп, қайта қорытып барып, жаңа әдеби әлемді өмірге әкелді.

Ол, ең алдымен, өзіне дейінгі ақын-жыраулардан халыққа қызмет ету, халықтың үні болу, қоғамдық, әлеуметтік мәнін ашып көрсету, күрескерлік сияқты басты-басты мәселелерді мирас етті.

Сөйтіп, ол өлеңнің қастерлі қасиетін, ең басты қасиетін ұстанып қалды.

Әрине, ол әрбір материал қарсылығын немесе тақырып қарсылығын өзінше жеңді, өзінше балқытты.

Бұл жағынан ол жанрды кемелдендіріп отыр.

Ол үнемі уақыттың жалауымен жана да бермейді.

Ол заманының келелі мәселелерін, қоғамдық шындықты қозғауда Абай тәрізді ерекше қуат танытқан.

Ол қандай кейіпкерінің бейнесін сомдаса да оның бойындағы жақсылы-жаманды қасиеттердің тамырының қоғам өмірінде жатқанын сездіріп отырады.

Ол қазақ қоғамының кемшіліктерін жай ғана сынаумен қанағаттанған жоқ.

Ол әлем – күні көтеріліп, ол көкжиекке қайта батып, тұнжыраған түн басып, айы жылжып, жұлдызы жарқырап, ызғар лебі ұрып, күркіреген бұлты көшіп, көзге түртсе көргісіз тұман басып, күрсінген жел уілдеп жатқан әлем.

Ол әлем – күні көтеріліп, ол көкжиекке қайта батып, тұнжыраған түн басып, айы жылжып, жұлдызы жарқырап, ызғар лебі ұрып, күркіреген бұлты көшіп, көзге түртсе көргісіз тұман басып, күрсінген жел уілдеп жатқан әлем.

Ол – сан қилы, сапырылысқан құбылыстан тұрады.

Біздің әрбір талантты шығарманы соншалықты қадірлейтін себебіміз – біз мұндай шығармадан өміріміздің фактыларын айқын зерттей аламыз, мұндай шығарма болмаса ол өмір жай адамдардың көзіне оншалықты шалына бермейді» [9, 4 б.] – дейді.

Өзіне тән жаңашылдығы арқылы ол қазіргі қазақ поэзиясын жаңа сапалық сатыға көтерді.