«Тіл-Қазына» ғалымдарының Прагадағы Карлов университетіне ғылыми сапары
2026 жылдың 22-26 маусымы аралығында Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының Қолданбалы лингвистика бөлімінің басшысы, ф.ғ.к., доцент Ыдырыс София, Терминология бөлімінің басшысы, ф.ғ.к., доцент Әбдікәрім Нұрзия, Терминология бөлімінің аға ғылыми қызметкері, п.ғ.м. Махсұт Оразгүл және АІ бөлімінің жасанды интеллект жөніндегі инженері Өмірбай Дархан Прага қаласындағы 677 жылдық тарихы бар Карлов университетіне (Univerzita Karlova) ғылыми іс-сапармен барып, тәжірибе алмасып қайтты.
Карлов университеті – Европадағы байырғы университеттердің бірі, оның негізін 1348 жылы император Карл IV қалаған.
Маусымның 23-24-і күндері «Тіл-Қазына» өкілдері Карлов университетінің Философия факультеті Лингвистика департаментіне қарасты Чех ұлттық корпусының (CNC, https://www.korpus.cz/) зерттеу инфрақұрылымының жеке базасында болып, семинарға қатысты. Алғашқы семинарды Чех ұлттық корпусының зерттеу инфрақұрылымының жетекшісі доктор Михал Крен оқыды. Ол Чех ұлттық корпусының жетістіктерімен таныстырып, «Тіл-Қазына» корпусын жетілдіру мәселесіне қатысты қойылған сұрақтарға жауап берді.
Келесі күні профессор Томаш Елинек «Чех ұлттық корпусының лингвистикалық аннотациялары» тақырыбы аясында корпустық белгіленімдер мен оны жасаудың жетілдірілген әдіс-тәсілдерін, аннотациялау барысында туындайтын қиындықтар мен оларды шешудің жолдарын егжей-тегжейлі түсіндірді. Сондай-ақ корпус жасаудың заманауи базалары мен ІТ бағдарламалық шешімдері туралы да мол мағлұмат берілді.
Семинар барысында чех ғалымдарына «Тіл-Қазына» корпусы мен Қоғамның ІТ жобалары таныстырылып, оны әрі қарай жетілдіру және терминдерді игеру жолдарын автоматтандыру мәселесі бойынша сұрақтар қойылды, алдағы уақытта Чех ұлттық корпусы қызметкерлерімен бірлесіп жұмыс істеу жоспары таныстырылды. Чехия ғалымдары жалғамалы тілдердің ерекшелігіне сәйкестендірілген әдіс-тәсілдерді қарастырып, көмек қолын созуға және ынтымақтастықпен жұмыс істеуге дайын екендігін жеткізді.
25 маусымда семинар осы университеттің Математика және физика факультетіне қарасты Формалды және қолданбалы лингвистика институтында жалғасын тапты. Институт директоры Барбора Хладканың арнайы ұйымдастыруымен өткен ғылыми семинарды профессор Ева Хайичова және оның әріптестері – Марие Микулова, Ян Штепанек және т.б. мамандар өткізді.
Іс-шара аясында чех зерттеушілері, бағдарламашы-инженерлері және компьютерлік лингвистикамен айналысатын тіл мамандары қолмен аннотациялаудың сапасы мен тиімділігі, терминдердің құрылымын анықтау үшін морфологиялық сегменттеу тәсілі, тілдік ресурстарды электрондық нұсқада сақтайтын бағдарламалық құралдар, ғылыми қауымдастыққа ұсынылатын халықаралық инфрақұрылымдар және ұлттық корпусты дамытуға қатысты басқа да жетістіктері туралы тәжірибелерімен бөлісті.
26 маусымда «Тіл-Қазына» қызметкерлері Прага қаласында Тіл саясаты комитетінің қолдауымен Абай институты ұйымдастырып жатқан қазақ тілі курсының ересектер тобының ашық сабағына қатысты. Оқытушы Бағиева Шынар Анапқызы сабақты тиімді ұйымдастырып, әдістемені жетік меңгерген, кәсіби біліктілігі жоғары әрі тәжірибелі маман екенін байқатты.
Қазақ тілі сыныбындағы чех, ресей, поляк және т.б. елдердің азаматтары, атап айтқанда, Тывонюк Магдалена, Камаева Амина, Паздерка Штепан, Черноушек Штепан, Примич Ксения, Берест Артурдың қазақ тілін аса қызығушылықпен үйреніп жүргендігі төл тіліміздің беделі шетелде артып жатқандығын көрсетеді. Сабақ барысында тіл үйренушілер Қазақстанға деген жылы лебіздері мен ізгі тілектерін жеткізді. Паздерка Штепан домбырамен Секен Тұрысбектің «Көңіл толқыны» күйін орындады.
«Тіл-Қазына» орталығының 2025 жылы қазақ тілінің лексика-грамматикалық минимумы негізінде дайындаған оқу-әдістемелік құралдары Ш. Бағиеваға табысталды. Шынар Анапқызының айтуынша, бұл құралдар тіл үйренушілердің қызығушылығын тудырып қана қоймайды, сабақты деңгейлеп өткізуге де қолайлы.
Бір апталық ғылыми сапар нәтижесінде «Тіл-Қазына» ғалымдары мен мамандары ұлттық тіл корпустарын дамытудың тиімді тетіктерімен танысты, терминдерді автоматты жүйелерде өңдеу мен игерудің тиімді жолдары мен бағыттары бойынша тәжірибе алмасты, тіл корпустарын ұйымдастырудың халықаралық тәжірибесін зерделеді, болашақ ғылыми байланыстардың бастапқы бағыттары мен халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту мәселелерін талқылады.
Іс-сапарға қатысушыларға Карлов университетінің ғимараттарына экскурсия ұйымдастырылып, кітапханаларымен танысу мүмкіндігі де берілді. Сонымен қатар Чехия ғалымдары әлемдік беделді ғылыми журналдарда жарық көрген мақалаларымен таныстырып, ғылыми академиялық жазбалар жөнінде пікір алмасты.
Карлов университетінің басшылығы Ыдырыс София, Әбдікәрім Нұрзия, Махсұт Оразгүл және Өмірбай Дарханға оқу курсын растайтын сертификат табыстады.
Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының өкілдері бес күн бойы Чех ұлттық корпусының инфрақұрылымы мен терминологияны автоматтандыру бойынша дәріс оқып, тың тәжірибелерімен бөліскен чех ғалымдары Михал Крен, Томаш Елинек, Ева Хайичова, Марие Микулова және Ян Штепанекке алғысын білдірді.
