Соғыс тұсында аэродром салу кезiнде де қаншама мүрденi тып-типыл етiп тегiстеген.

Екінші дүниежүзілік соғыс тұсында үш жыл жабылып қалса, соғыстан кейінгі уақытта да жылдар бойы жабылып қалған кезеңі болған.

Балалық шағыңыз зұлмат соғыс жылдарында өтті.

Соғыс басталғанда төрттен беске қараған болуым керек.

Соғыс тауқыметі мен лагерь тозағын бірдей тартқан Бектұров ГУЛАГ қасыретінің мартиролог-жылнамашысы секілді «Таңба» атты тамаша роман жазды.

Қазір мүмкіндігім бар ғой, соғыс жылдарындағы архивті індетіп жүріп, апайды тауып алдым.

– Кез келген соғыс – ғаламның тұтастығы тұрғысынан алғанда қисынсыз, мәселе жалпы гуманистік дәстүрлер мен идеяларда ғана емес, мәселе Фараби айтқан ғаламдық логиканың жоқтығында және үйлесімділіктің бұзылуында.

Сондықтан да Әл-Фараби соғыс пен бейбітшілік тақырыбын ашық қозғамай-ақ, бізді өзінің бүкіл дүниетанымы мен логикасы бойынша әлем, ғалам дегеніміз – соғыссыз өмір сүру деген тұжырымға әкеледі.

Оның ешқашан қоғамды соғыс жағдайларына әкелмейтіні айдан анық.

Бейбітшілік пен «шынайы бақытты» насихаттайтын мұндай философияның негізінде соғыс атауымен жоқ.

Елін сақтап қалу үшін, соңғы демі қалғанша күрескен ерлердің қатарында нәзік жанды аруларымыздың қан майданда неміс фашистеріне қарсы шайқасып, соғыс даласында отан үшін отқа түскен әйел-қыздардың сан-қилы тағдырының тапталуы, арман-мақсатының, күн сүйген келбетінің «күлге айналғаны» туралы сыр шерткен бұл қойылым көрерменнің көңілінен шыға білді.

Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде жапон тұтқынына түсіп, Сингапурде айдауда болған.

Бауыржан сол абыройын соғыс аяқталғанға дейін түсірген жоқ.

Оның заманында атақтары жер жаратын небір авторлардың соғыс тақырыбындағы роман-хикаяттары дүниеге келді Кеңестер Одағы бойынша.

Меніңше, бар мәселе соғыс тақырыбын жазуында емес, қалай және алдына қандай мақсат қойып жазуында.

Сондай кезеңде соғыс басталды.

Ал Мұхтар Әуезовке жазған хаттарында соғыс туралы жазылып жатқан шығармаларға пікірін білдіріп отырады.

Қазір «Соғыс психологиясы» деген атпен белгілі бұл жазбалары да әуел бастан оқу құралы ретінде жазылды.

«Соғыс психологиясы» жазушыларға ғана емес, әскерилер, жоғары оқу орындары үшін де көмекші құрал.

Ғасырдың басындағы оқу-ағарту ісін қолға алып, ел рухын көтеру қажеттілігі соғыс кезінде де туындағанын Б.Момышұлы тереңімен түсінген сыңайлы.

Сондықтан да бұл кезде Александр Бекке «Әскери көркем құрал» жазуды тапсырып, өзі «Соғыс психологиясымен» айналысқан.

Өйткені мұндай құрал соғыс тақырыбына қалам тартатын нанталап жазушыларға ғана емес, командирлер мен жауынгерлерге, жалпы келер ұрпаққа керек еді.

Б.Момышұлының ұлт мүддесін қорғаған хаттары, жазбалары, лекциялары, тіпті «Соғыс психологиясының» да көзі тірісінде жарыққа шықпауы сол «қырағылықтың» әсері.

Соған қарамастан ол соғыс батыры ретінде де, жазушы ретінде де халықтың ең сүйіктісіне айналды.

Сондықтан да Баукең күні бүгінге дейін соғыс батыры немесе жазушы деп қана насихаттауда.

–1941 жылы комсомол қатарына өтіп, «Алға, комсомол!» деп жүрген кезімізде, соғыс өрті лапылдап тұрған шақ еді.