Мақалада тілдің негізгі мәдени қорын құрайтын, қазақ және ағылшын лингвомәдени қауымдастықтары мүшелерінің танымында өзіндік орны бар кейбір прецедент есімдер аясындағы ақпараттар зерделеніп, ұлт өкілдерінің танымындағы маңызды қор ретінде қарастырылған.

Мақаланың мақсаты – қазақтар мен ағылшындардың тілдік санасындағы кейбір прецедент есімдердің орны мен рөлін анықтау.

Авторлар прецедент есімдерді уақыттың дегеніне бағынбайтын, ұлт өкілдерімен бірге мәңгі жасасып, ұрпақтан­ұрпаққа мұра болып қалатын ерекше лингвомәдени бірліктер қатарына жатқызады.

Жүргізілген зерттеу барысында прецедент есімдердің белгілі бір ұлттық қауымдастық мүшелерінің өзара қарым­қатынасының нормаларын реттеуге ат салысатын қасиетіне ерекше назар аударылған.

Прецедент есімдердің символ, эталон, стереотип, ассоциация т.б.

Жарнама мәтіндері мен баспасөз беттеріндегі мақала тақырыптарында кездесетін прецедент есімдердің атқаратын прагматикалық тұрғыдағы әлеуеті сараланып, олардың халықтың ғасырлар бойы жинақтаған таным­түсініктерін тасымалдаушы құрал ретіндегі орны аталып өтілген.

Сондай­ақ, прецедент есімдердің төңірегіндегі құндылықтар жүйесі қарастырылған.

Прецедент мәтіндердің ұлттың танымдық қорын қалыптастыратын, мәдени ақпарат тасымалдаушы негізгі лингвомәдени бірліктер екені дәйектеліп, олардың тасасындағы эксплицит деректермен қатар, имплицит ақпараттардың астарындағы мәдени кодтар ашылған.

Тірек сөздер: прецедент есімдер, аялық ақпарат, экстралингвистикалық құбылыс, мәдениетаралық коммуникация, лингвокультуремалар, мәдени код, эксплицит ақпарат, имплицит ақпарат.

Ұлт өкілдерінің санасындағы ақиқат дүние жайлы көзқарастардың қалыптасуына прецедент мәтіндердің де қосатын үлесі зор.

Сол себепті, прецедент есімдер шеңберіндегі антропонимдерді ұлттың танымдық қорын қалыптастыратын негізгі лингвомәдени бірліктер ретінде қарастыруға болады.

Құрамында прецедент есімдері бар тұрақты тіркестердің мәнін ұғыну тіл табиғатын терең түсінуге көмектеседі.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі прецедент есімдерге талдау жасап, олардың астарындағы мағлұматтарды зерделеу сол тілде сөйлейтін халықтардың мәдениеті, тарихы, әдебиеті, әдет­ғұрпы, діни наным­сенімдері мен салт­дәстүрлері туралы жан­жақты ақпарат алмасуға себін тигізеді.

Семенец газет дискурсындағы прецедент мәтіндерді қарастырса [3], Т.Е.

Постнова баспа жарнамалардағы прецедент мәтіндердің қолданылуын зерделеп, түпнұсқа мәтіннің мазмұндық­құрылымдық өзгеріске ұшырау тәсілдеріне талдау жасаған [4].

Красныхтың пайымдауынша, прецедент мәтіндер белгілі бір ұлттық лингвомәдени қауымдастық өкілдеріне сөзсіз таныс құбылыстардың қатарына кіреді [8, 47 б.].

Сондықтан, екі тілдегі прецедент есімдердің тасасында тұрған кодтарды ашу арқылы олардың мазмұнындағы ұлттық құндылықтарды білдіретін мәдени ақпараттармен танысу, ұлт өкілдерінің өздеріне ғана тән, қайталанбас дүние бейнесінің ерекшеліктерін терең сезінуге себін тигізіп, мәдениетаралық қарым­қатынастың кедергісіз өрбуіне мүмкіндік туғызады.

Абдыханова прецедент мәтіндерді қолданудың тағы бір тиімділігі ретінде олардың қаламгердің айтар ойын оқырмандарына дұрыс жеткізе алу қасиетін атайды [9, 246 б.].

Прецеденттілік ұғымы жоғарыдағы зерттеушілердің еңбектерінде прецедент мәтіндер, прецедент есімдер, прецедент айтылым, прецедент жағдай түрінде топтастырылған.

Прецеденттілік ұғымы жоғарыдағы зерттеушілердің еңбектерінде прецедент мәтіндер, прецедент есімдер, прецедент айтылым, прецедент жағдай түрінде топтастырылған.

Прецеденттілік ұғымы жоғарыдағы зерттеушілердің еңбектерінде прецедент мәтіндер, прецедент есімдер, прецедент айтылым, прецедент жағдай түрінде топтастырылған.

Прецеденттілік ұғымы жоғарыдағы зерттеушілердің еңбектерінде прецедент мәтіндер, прецедент есімдер, прецедент айтылым, прецедент жағдай түрінде топтастырылған.

Караулов прецедент мәтіндерге сәулет, өнер, музыка туындыларын жатқызып, оның шеңберін кеңейте түскен.

Жұмыста қазақ және ағылшын тілдеріндегі кейбір прецедент есімдерге салғастырмалы­когнитивтік талдау жасалып, олардың шеңберіндегі имплицит ақпараттардың мазмұнын ашу мақсатында сипаттамалық әдіс қолданылды.

Ұлттық­мәдени қауымдастық мүшелерінің когнитивтік санасында сақталып, сонда тіршілік ететін экстралингвистикалық құбылыс саналатын прецедент есімдер коммуникация кезінде актуалданып, вербальданады.

Құрамында прецедент есімдері бар тұрақты тіркестердің мәнін ұғыну тіл табиғатын терең түсінуге көмектеседі.

Прецедент есімдердің көпшілігінің көркем шығармалар мен халық ауыз әдебиетінің негізінде пайда болып, қолданысқа енгеніне көз жеткізуге болады.

Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» трагедиясының басты кейіпкерлері ағылшын дүние бейнесінде баянсыз махаббаттың символына айналса, қазақтар үшін Қозы Көрпеш пен Баян сұлу ұлт өкілдерінің танымындағы солармен тағдырлас прецедент есімдер саналады.

Dickens) шығармасы кейіпкерінің мінез­құлқымен астасатын Mark Tapley прецедент есімі қандай жағдай болса да көңіл-күйі үнемі көтеріңкі жүретін адам туралы сөз болғанда қолданылады.

Когнитивті ­ бағалаушылық қасиетпен ерекшеленетін, ұлт өкілдерінің жадында сақталған, эмоционалды­экспрессивті бояуға қанық прецедент есімдер екі тілде де көптеп кездеседі.

Іздегені өсек­әңгіме, тың тыңдап, біреудің ісіне араласуды әдетке айналдырған адамның ұстанымын сипаттайтын peeping Tom прецедент есімінің кодын шешкенде, өзге ұлт өкілдеріне имплицит саналатын мынадай ақпаратқа кезігеміз: Аңыз бойынша, Британияның 13 ғасырдағы ықпалды бай­манаптарының бірі, граф Мерсийскийдің зайыбы Годива ханым, Ковентри қаласының тұрғындарын күйеуінің салған шамадан тыс көп салығынан құтқару мақсатында, қарсылық ретінде, қала көшелерін салт атпен жалаңаш жүріп өткен екен.

Ал, ағылшындардың когнитивтік санасындағы Пенелопа прецедент есімі ежелгі грек мифологиясынан келген, адалдық пен төзімділіктің эталонына айналған персонажбен астасады.

Қодар, Итбай бейнелері де коннотативтік тұрғыдан теріс бағаланатын, ұрдажық, жауыз, қара ниетті жандардың мінез­құлқымен ассоциацияланатын прецедент есімдер.

Мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, тарихта аты қалған тұлғалардың есімдерінің қатысуымен жасалған прецедент мәтіндер екі тілде де көптеп кездеседі.

John Doe and Richard Doe прецедент есімдері жауапкершіліктен құтылу мақсатында жалған ат жамылып жүретіндер туралы әңгіме болғанда қолданылады (19 ғасырдың алғашқы жартысында ағылшын сот өндірісінде қаралған жалған заңды тұлғаларға қарсы жазылған талап арыздар мәтінінде кездескен есімдер)

Құрамында прецедент есімдер бар кейбір фразеологиялық тіркестердің мазмұнын зерделесек, олардың елдің аңыз­әпсаналарынан мағлмұмат беретінін байқаймыз.

Сондықтан, төмендегі жыр шумақтарындағы прецедент тұлғалардың мінез­құлқынан хабары бар рецепиентке ақынның айтпағы түсінікті.

Прецедент есімдер тілдік тұлға үшін ұлттық, мәдени, эмоционалдық, танымдық тұрғыда ерекше маңызға ие лингвокультуремалар болып табылады.

Жоғарыда келтірілген мысалдардан прецедент есімдердің жағымды және жағымсыз коннотациямен ерекшеленетінін байқаймыз.

Прецедент есімдер мен олардың төңірегіне шоғырланған ақпараттардың кейде сәл күңгірттенгенімен, уақыттың дегеніне бағынбайтын қасиеті бар десек қателеспейміз.

Прецедент есімдердің белгілі бір ұлттық қауымдастық мүшелерінің өзара қарым­қатынасының нормаларын реттеуге ат салысатын, аксиологиялық тұрғыдан алғанда жаман деген немене, жақсы деген немене деген сұрақтың төңірегінде ой туғызуға қосатын өзіндік үлесін жоққа шығаруға болмайды.

Келтірілген дәйектемелер прецедент есімдерді қолданудың адресат пен адресант арасындағы коммуникацияны прагматикалық тұрғыдан реттеудегі қызметінің маңыздылығын байқатады.

Осы тұрғыдан алып қарағанда, прецедент есімдер тілдік тұлғаның қалыптасуына әсер етеді.

Коммуникация барысында түрлі прецедент есімдерді орынды қолдана білу тілдік тұлға танымының тереңдігін байқататын өлшемдердің бірінен саналады.

Тілдік қауымдастық өкілдері өздерінің когнитивтік санасындағы прецедент есімдерді қолданған кезде коммуникативтік­прагматикалық, нақтырақ айтқанда эстетикалық, аксиологиялық мақсатты көздейді.

Прецедент есімдер астарындағы аялық ақпараттарды игеру белгілі бір лингвомәдени қауымдастық өкілдеріне тән деректерді меңгеру болып табылатыны сөзсіз.

Оған қоса, жаһандану үдерісі жағдайында өмір сүріп жатқан ұрпақ үшін прецедент құбылыстарды, оның ішінде прецедент есімдер аясындағы құндылықтар жайлы мағлұматтарды білу аса маңызды.

Оған қоса, жаһандану үдерісі жағдайында өмір сүріп жатқан ұрпақ үшін прецедент құбылыстарды, оның ішінде прецедент есімдер аясындағы құндылықтар жайлы мағлұматтарды білу аса маңызды.

Сондықтан, прецедент есімдердің дүние бейнесін жасаушы, ұлт өкілдерінің тұрмыс­тіршілігін сипаттайтын, оның тілі, мәдениеті мен менталдығынан ақпарат беретін баға жетпес қор, ұлттық қауымдастық мүшелерінің санасында стереотип, ассоциация, эталон, символ ретінде қолдануға даяр тұрған лингвокультуремалар екендігіне көз жеткіземіз.

[4; 107 б.] Ауқымды мағынада прецедент– бұл тіл таратушылары шындық жағдаяттарын сипаттау үшін қолданылатын шаблон.

Прецеденттер семантикасы тұрақсыз: прецедент «тұрақты, нақтыланған мағынасы болмағандықтан, оның өзекті мағынасы кең диапазонда өзгеріп тұрады» [10;76 б.] Сондықтан, прецедентті феноменнің бір негізгі мағынасы бар деп айтуға келмейді.

«Прецедент» сөзінің мағынасына зер салсақ, «Шетелдік сөздер сөздігінде» бұл сөз («praecedens» сөзі латын тілінен аударғанда «алда жүруші, алдыңғы» дегенді білдіреді) былай түсіндірілген:

Ал «Қазіргі орыс тілінің түсіндірме сөздігінде» мынадай анықтама берілген: прецедент (praecedens лат.

Ал осы мағыналардың ішінде лингвистикаға енген прецедент терминін беретін ұғымға сəйкес келетіні ертеде өзінің алатын орны болған, халыққа үлгі-өнеге болып, халықтың есінде қалған белгілі бір оқиға деген анықтама.

«Прецедент» ұғымын орыс тіл білімінде ХХ ғасырдың соңында Ю.Н.

Мақалада XXI ғасыр көркем шығармаларында кездесетін фольклорлық прецедент мəтіндердің орны мен оның оқырман тарапынан қабылдануы қарастырылды.

Түйін сөздер: топоним, прецедент, аялық білім, жалқы есім, имплицитті ақпарат, тілдік тұлға, тілдік бірлік, төлсипат.

Прецедентті мәтінді «коммуникативті прецедент, ұқсас жағдайларда коммуниканттар алдында тұрған номинативті, коммуникативті т.б.

«Коммуникативті прецедент» прецедентті бірліктер үшін «гносеологиялық прототип» болып табылады және ол прецедентті бірліктің коммуникативті кодын қалыптастыруда маңызды.

Ал ағылшын құқығында бұл сөз «сот шешімі», «прецедент» деген мағынада қолданылады.

Мысалы: estoppel – эстоппель (наразылық білдіру құқығынан айыру); magistrate – магистрат (Англия мен Уэльсте бірінші, төменгі инстанция соттарының судьясы, татуластырушы судья); precedent – прецедент (соттың бұрын қаралған іс бойынша шығарған шешімі, осы шешімге басқалардың сілтеме жасап, оны басшылыққа алуы);representor – репрезентор (мәлімдеме жасаған, қарсы тарапты сендірген тарап); champerty – чемперти (сотта дауласушы тараптың біреуі жеңген кезде түсетін пайданың бір бөлігін алуға келісіп, аталған тарапқа заңсыз қолдау көрсету).

Бір есім, егер, әртүрлі тілдер жүйесі аясында қарастырар болса, түрлі мағынада, тіпті бастапқы мағынасына қарама-қарсы мағынада қызмет ететіндігін көреміз, оған прецедент есіміндегі коннотацияның әртүрлі мәдениетте қалай қабылданатыны әсер етеді [4, 63 б.].

Бір есім, егер, әртүрлі тілдер жүйесі аясында қарастырар болса, түрлі мағынада, тіпті бастапқы мағынасына қарама-қарсы мағынада қызмет ететіндігін көреміз, оған прецедент есіміндегі коннотацияның әртүрлі мәдениетте қалай қабылданатыны әсер етеді [4, 63 б.].

Кілтті сөздер: интермәтін, мәтінаралық талдау, прецедент атауы, ұлттық код.

Екінші бөлімде “Өмір үшін қайталанбас прецедент” атты фотосуреттер ұсынылса, онда еліміздегі және шет елдердегі ядролық сынаққа қарсы қимылдар бейнеленеді.

«Кейс» – «уақиға» немесе «прецедент» ұстанымы (принципіне) негіздеген.