Ғалым қаламынан туған 300-ге тарта ғылыми еңбектерінің ішінде қазақ тілінің морфология, лексика, лексикология, тіл тарихы, әдеби тіл, қазақ тілінің орфографиясы, қазақ тілінің әдістемесі, лексика, морфология, синтаксис саласындағы жеке монографиялар мен терең мәнді ғылыми мақалаларының мән-маңызы айрықша.

Ғалым қаламынан туған 300-ге тарта ғылыми еңбектерінің ішінде қазақ тілінің морфология, лексика, лексикология, тіл тарихы, әдеби тіл, қазақ тілінің орфографиясы, қазақ тілінің әдістемесі, лексика, морфология, синтаксис саласындағы жеке монографиялар мен терең мәнді ғылыми мақалаларының мән-маңызы айрықша.

Қазақ тіл білімінің морфология, лексика, тіл тарихы, әдеби тіл, тіл мәдениеті, қазақ тілінің әдістемесімен қатар, сөздік жасау сияқты өте күрделі де ауыр мәселені қатар алып жүруі – ғалымның жан-жақтылығын, оның білімдарлығын танытса керек.

Былай қарағанда заттық лексика элементтері – жансыз, бірақ ғасырлар мен ғасырлардың мәдени диалогына қатысушылар үшін көп мәлімет жеткізетінімен қуатты.

Осы екі қызметті қатар алып жүретін материалдық лексика мәдениетті құрайтын ірі құрамдас бөлік және лексикалық тақырыптық топ құрайтын сөздер.

Сондықтан материалдық лексика кез келген ұлттың дамуын, эволюциясын көрсететін тілдік айғақтар ретінде халық тарихымен сабақтастықта зерттеледі.

Қазақ тіліндегі лексикалық бірліктердің тарихын түбегейлі зерттеуді мақсат еткен тілші аталмыш мәселені жан-жақты қарастыра отырып, 1997 жылы «Қазақ тіліндегі мәдени лексика» тақырыбына жазылған докторлық диссертациясын талқыға салып, ғылыми ортада сәтті қорғап шығады.

Фонетика және лексикология» (А., 2004, 2006, 2009, 2011 ж.ж.) деген оқулығымда мен бұрын тек орысша қолданылып келген терміндерді қазақшалап: дыбыстаным (фонетика), сөзтаным (лексика), сөздікжасам (лексикография), түйдектаным (фразеология), айтылым (орфоэпия), жазылым (орфография), тұлғатаным (морфология), тіркестаным (синтаксис), мәндес сөз (синоним), қарсымәндес сөз (антоним), тұлғалас сөз (омоним), айтылымдас сөз (омофон), жазылымдас сөз (омограф), сыпайы сөз (эвфемизм), тұрпайы сөз (дисфемизм), тергеу сөз (табу), сипаттама сөз (перифраз), жұптас сөз (плеоназм), елтаным сөз (этнографизм), көшірме сөз (калька), жүрдек сөз (актив сөз), сырдақ сөз (пассив сөз), бейтарап сөз (нейтральная лексика), бірқолданым сөз (окказионализм), түрпет (вариант) деп қолданған болатынмын.

Фонетика және лексикология» (А., 2004, 2006, 2009, 2011 ж.ж.) деген оқулығымда мен бұрын тек орысша қолданылып келген терміндерді қазақшалап: дыбыстаным (фонетика), сөзтаным (лексика), сөздікжасам (лексикография), түйдектаным (фразеология), айтылым (орфоэпия), жазылым (орфография), тұлғатаным (морфология), тіркестаным (синтаксис), мәндес сөз (синоним), қарсымәндес сөз (антоним), тұлғалас сөз (омоним), айтылымдас сөз (омофон), жазылымдас сөз (омограф), сыпайы сөз (эвфемизм), тұрпайы сөз (дисфемизм), тергеу сөз (табу), сипаттама сөз (перифраз), жұптас сөз (плеоназм), елтаным сөз (этнографизм), көшірме сөз (калька), жүрдек сөз (актив сөз), сырдақ сөз (пассив сөз), бейтарап сөз (нейтральная лексика), бірқолданым сөз (окказионализм), түрпет (вариант) деп қолданған болатынмын.

Қоғамдық-саяси лексика да сөздер.

Сондай-ақ қоғамдық-саяси лексика белгілі бір саяси-әлеуметтік кезеңде, мысалы: кеңестік билік кезіндегі «колхоздастыру», «қызыл отау», «электірлендіру», «индустрияландыру», «қайта құру», «жеделдету», т.б.

Сонда термин дегеніміз, ең алдымен, негізінен ғылым мен техника, технология саласында пайдаланылатын, қолданылатын арнайы лексика болып шығады.

Өйткені аударма оқулықтарда кәсіби лексика, қазақтың сөздік қоры, сөз байлығы ескеріле бермейді.

Қазақтілді мектептерге арналған қазақ тілі пәні ұлттық тілдің лингвистикалық негізін теориялық тұрғыдан (фонетика, лексика, грамматика, т.б.) оқытуды көздесе, орыс мектептеріне арналған қазақ тілі мемлекеттік тілді коммуникативтік тұрғыдан үйретуді мақсат етеді.

Себебі сол қалпында алуға болатын лексика CD, BBC, UNESCO-мен шектелмейді.

Сол мазмұнға сай қазақ тілінің қазынасын Қайдаровша зерттеудің ғылыми қазықтарын тіл әлемі, тіл тамыршысы, індете зерттеу ұғымдары белгілесе, Р.Сыздықтың зерттеулерінде сөз құдыреті мен көркем ойлау жүйесін бейнелейтін кестелі сөз тылсымы, ал Ш.Сарыбаевтың зерттеу нысаны – тіл қазынасын түгендейтін аймақтық, диалектілік, кәсіби терминологиялық лексика.

Өткен ғасырдың аяғында Е.Жанпейісовтің «Абай жолы» эпопеясының тілін, ондағы ұлттық кодтар мен символдарды этнолингвистикалық тұрғыда терең зерделеген құнды еңбегі алдымен қазақ тілінде «М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тілі» деген атпен, кейіннен орыс тілінде «Этнокультурная лексика казахского языка (на материалах произведений М.Ауэзова)» атты еңбегі қазақ этнолингвистикасы мен этимологиясы салаларында жаңалығы мол, іргелі зерттеу ретінде танылған болатын.

Олар: заттық мәдениет лексикасы, рухани мәдениет лексикасы, мифологиялық лексика.

Профессор көп жыл бойы жалпы түркілік контексте жүргізілген қазақ ескіліктері жөніндегі зерттеуін заттық мәдениет лексикасы, рухани мәдениет лексикасы және мифологиялық лексика деп аталатын негізгі үш бөлікте қарастыруды жоспарлағанымен, бұл ғылыми кітабын заттық мәдениет лексикасын зерттеуге арнаған.