Бұл ретте Кемел Тоқаев «Қазақ әдебиеті» газеті әлеміне бұрын тосын көрінген детектив жанрына тыңнан түрен салып, іргетасын қалаған дарабоз тұлға.

Жоғарыда аты аталған әлем детективіндегі хас шеберлердің есімдері қандай танымал болса, қазақ детективіндегі Кемел Тоқаевтың да орны сондай биік!

Тіпті, аталған авторлардың шығармашылығында кездесетін қызықты және ұқсас деректермен қатар, Кемел Тоқайұлына тән ерекшеліктер жетіп артылады.

Өз кезегінде қаруды қаламға айырбастаған майдангер жазушы Кемел Тоқаев та шығармаларындағы кейіпкер образдары арқылы майдан даласындағы ерлік, қайсарлық, жігерлілік, өжеттілік сияқты қасиеттерді шынайы суреттеп, оқырманды сендірді, оқыған жанды алмағайып аласапыранның арасына ендіре білді.

Соғыс тақырыбына қалам тербегендердің ішінде майдангер жазушы Кемел Тоқаевтың орны ерекше десек, артық айтпаған болар едік.

Бұл ретте біз Кемел Тоқайұлының өз туындыларына өмірде болған оқиғаларды, нақтылы прототипі бар кейіпкерлер өмірін арқау еткеніне назар аударғымыз келіп отыр.

Кемел Тоқаев жас кезінен соғысқа дейінгі барлық әлеуметтік-саяси күйзелістерді, соның ішінде Ұлы Отан соғысы жылдарындағы фашистік агрессия қасіретін, отбасылық трагедияны басынан кешірген, тағдыр тауқыметіне мойымаған ерекше тағдыр иесі еді.

Құқық қорғау органдарының қылмыскерлерге қарсы күрестегі ерен еңбегін көрсету Кемел Тоқайұлының азаматтық парызына айналады.

Кемел жазушы тыныс-тіршілігі тынымсыз, құпиясы мол, адамдардың психологиясы мен іс-әрекеті де күрделі саланы ден қойып зерттей бастайды.

Өкінішке қарай, Кемел ағаның ғұмыры ұзақ болмады.

Осы орайда Кемел Тоқаевтың қылмыстық істерді ашудағы, қоғамдық қауіпсіздікті сақтаудағы тәртіп сақшыларының ерен еңбектері, амал-тәсілдері барынша кең көрініс тапқан бірегей шығармалары да ерекше назар аударуға тұрарлық.

Кемел Тоқайұлы қаламынан туған туындылардың қай-қайсысы да оқырманды ойландырады, онда суреттелетін оқиғалар еріксіз өз иіріміне тартады.

Кемел Тоқаев шығармалары классикалық детективке негізделген.

Кемел Тоқаевтың кезінде лайықты бағасын алған, шиыршық атқан шынайы оқиғаға негізделген шығармаларының бірі – «Түнде атылған оқ».

Осы хикаядан-ақ Кемел Тоқаевтың жекелеген кейіпкерлердің (қайырымды ата-әже Мырзаш пен Қалампыр, қылмыстың ізін кесуші, ашушы оралымды топ мүшелері майор Бөгембаев, Талғат, Бақытжан, Нәсір, ақылына көркі сай ару қыз Алтыншаш, қанды қол қылмыскер Черноносов, т.б.) өмірдегі ізін және уақыт талабын терең білетіндігін, шебер игергендігін, осы бағытта тынымсыз еңбек еткенін анық байқауға болады.

Өз кезегінде ғалым Ш.Елеукенов: «…Осы жаппай оқылатын жанрдың майын ішкен Кемел Тоқаев енді детектив формасын ар-ождан, құлық тақырыпты проблема көтеру мақсатына пайдаланған.

…Кемел апас-құпас оқиғалары шапшаң алмасып, тартысы қатты бұралған домбыра ішегіндей шертіп тұрған сюжеттен саңылау тауып, ұлы Абайдың «Біріңді қазақ, бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» деген ойын дамытатын тақырыптың жаңа бір қырын тауып, үлкен әңгіме қозғайды», деп әділ бағасын берген.

Кемел Тоқаев бірнеше повесть, роман, пьеса жазып қалдырған мол қазыналы жазушы.

Ендігі кезекте Кемел ағаның жұртқа жақсы таныс жазушылық өнерінен тыс, оны көпшілікке ерекше сыйлы, қадірлі еткен ерекше қасиеттері жайлы сөз тарқатсақ…

Кемел Тоқайұлы өмір жолының қай кезеңінде де, қандай тағдырлы шақтарды бастан өткерсе де, табиғи қалпын бұзбай, маңдайына жазған адамдық асыл қасиеттерінен айнымай ғұмыр кешкен.

«Әділдік адам іс-әрекетінің нормасы болуы тиіс» деген қағиданы берік ұстанған Кемел Тоқаев халықтық рухани-мәдени қазынамыздан сусындаған, ұлттық салт-дәстүрімізді бойына жеткілікті жинаған тура жолдан таймайтын бірбеттілігімен, әділдігімен баршаны баураған.

«Жақсының шарапаты тиер тар жерде» деген, Кемел Тоқаевтың қайтарымсыз қамқорлығының, аялы алақанының арқасында қызмет бабында өсіп, жетіліп кеткендер көп болыпты.

Кемел Тоқайұлының осындай адамгершілік қасиеттері жайында қызметтес болған әріптестері, үлкенді-кішілі ақын-жазушылар, қоғам қайраткерлері кезінде, кейін де көп жазды.

Түрлі толғаныстарда Кемел ағаның биік болмысы, азаматтық ақ жолы, кісілік келбеті барынша ашып көрсетілген, жеріне жеткізе жазылған.

Мәселен, «Халық Қаһарманы», аты аңызға айналған партизан жазушы Қасым Қайсенов: «Маған үйір боп, табандылық танытып, мен туралы қазақша, орысша кітап жазған Кемел Тоқаевтың еңбегін жоғары бағалаймын», – деп толғанады.

Қазақстан Ішкі істер министрлігі мен Жазушылар одағы бірігіп өткізген, құқық қорғау қызметкерлерінің жанқиярлық еңбектерін бейнелеген көркем туындылар байқауының тұрақты әділқазысы болған жазушы Қалмұқан Исабаев мынадай бір жайды әсерлі әңгімелейді: «…Кемел бірінші бәйге алды.

Байқаудың қорытындысы жарияланған соң Кемелге: «Бірге істеп жүрміз, маған неге ескерте салмадың?» – десем, Кемел: «Жабық сайысқа қатысқан соң олай істеуге болмайды ғой», – деп қарап тұр…»

Қаламгермен қызметтес, аралас-құралас, дәм-тұздас болған әріптестері, сыралғы дос-жаран кезінде Кемел Тоқаевтың осындай қадір-құрметке бөленуіне отбасының берекесін келтіріп отырған сүйікті жары, адал өмірлік серігі Тұрар Шабарбайқызының да зор үлесі болғанын, оның қонақжайлылығы мен пейілінің дарқандығын, кісіге деген қайырымы мен биік парасатын, адамгершілік ізгілігі мен ілтипатын разылықпен жазады.

Кемел Тоқаев жазушы қауымымен, жақсы-жайсаңдармен дәмдес-тұздас, сыйлас болуының түп-төркіні де, айналып келгенде, осы Тұрар ананың кішіпейілдігі мен кең пейілдігінде жатса керек.

Қиын кезде білім қуған баласының оң талабын қуаттап, алыс кетіп, бірегей оқу орнында оқуына барынша жағдай жасап, қолдау көрсеткені Кемел ағаның көрегендігі еді.

Кемел Тоқаев дәл осындай айналасын жан шуағымен жылытқан, аты халық тарихына алтын әріптермен жазылатын кемеңгер тұлға еді.

Соның бір жарқын көрінісі – Кемел Тоқайұлының ұрпағына берген үздік үлгі-өнегесі, баласының бойындағы бар қасиетін тамыршыдай тап басып тани білгені, соның ашылуына барынша жағдай жасағаны.

Кемел әкенің туған елге, өскен жерге қатысты аманат, өсиетін Қасым-Жомарт Кемелұлы асырып орындай білді.

Кемел Тоқаевтың өмірі мен шығармашылығына қатысты қысқа сөзімізді де тағы да сол Қасым-Жомарт Кемелұлының мына бір толғанысымен түйіндегіміз келеді: «Әкемнің шығармашылығы туралы ойлағанда оның не себепті детектив жанрын таңдағанына жауап іздеймін.

Кемел Тоқайұлы кәсібіне көлеңке түсірмей, жауапкершілікті абыроймен атқарып, өскелең ұрпаққа өшпейтін үлгі-өнеге қалдырды.

Қазақстанның филологиялық ғылымы ақынның осындай жан-жақты творчестволық және рухани ізденістері оның сан қырлы, кемел тұлға болып қалыптасуына әкелгенін дәлелдеп отыр.

Кемел жазылған шығарма, мықты режиссерлік шешім, керемет сахналық декорация, жақсы актерлық ойын болғанда ғана мықты спектакль қоюға болады.

Суреткер М.Байғұт кейіпкерінің өмір жолы, өмірлік ұстанымдары, ұстаздары, ғылымдағы ауыр жолы шым-шымдап ашатын хикаят-эсседе хәкім Абайдың ілімін зерттей жүріп, толыққанды адам, кемел адам философиясына өз болмысымен жауап бере алған ғұламаның бейнесін сомдаған.

«Экзистенциализм, мистика, діндер пәлсапасы, трансцендентті дүние, экзотеризм мен эзотеризм, метафизика дейсің бе, солардың бәрінен де біздің байырғы бақшы (бақсы) бабалар дүниетанымы кемел» деп отырады қазір.

«Жазушы», 2008; «Түнгі жалғыздық» және т.б.) үлкен әдебиетке барар жолдағы өзінің қазіргі заманғы қазақ прозасындағы кемел суреткер ретіндегі дара қолтаңбасын таныған болар едім.

Мен сізге жақсылық ойлап отырмын ұлыңыздың келешегі кемел болсын деп».

Құдайға шүкір, еліміздің тарихында аузымен құс тістеген дүлділ шешендер мен ақындар, тоқсан түйінді дау-дамайды бір ауыз сөзбен шешкен ақылы кемел дана билер, жасаулы жауға жалғыз шапқан ел қорғаған батырлар, қарауындағы елінің қамын жеке басының мүддесінен жоғары қойған даңқты хандар мен ел ағалары көп болғаны белгілі.

Белгілі жазушы Кемел Тоқаевтың ұлы болғандықтан бұл өзгерісті қаламгерлер ерекше ілтипатпен қабылдаған сияқты.

Мұндай еңбекті терең білімнің, күшті ерік-жігердің, өзіне іздеген жақсылықты өзгелерге де тілейтін, өзінің игілігі үшін де, өзгелердің игілігі үшін де аянбай адал тер төгетін, жан сарайы таза, көкірек көзі ашық кемел кісіліктің иесі ғана жасар еді.

Осы тұрғыдан келгенде, мен Жарылғасынды жан сарайы таза, көкірек көзі ашық кемел кісіліктің иесі деуге лайықты еңбекқор адам ретінде білемін.