Бұл тілдік бірлік – әмбеге белгілі өзге тілдік бірліктер – фонема, морфема, сөз, сөз тіркесі, сөйлем ұғымдарымен тең дәрежелес.

Мұнда ғалым мынадай мәселелерді сөз етеді: – әуендердің екінші тегі; – дыбыстардың сапалық қасиеттері; – дауысты және дауыссыз фонемалар; – ырғақты фонема бөліктері және соларға ұқсағандар; – сөз түрлері; – әуендердің жасалуы және олардың сөз фонемаларымен қосылуы; – толық дыбыстардың әуендері; – бос дыбысты әуендер: 1.

Бір қызығы, бұл әліпбимен жазғанда, жоғарыдағы әліпбилерден көргендей, әліпбидегі әріп санының тілдегі фонема санынан аз болуы немесе сәйкес келуі жазу синтагмасын ұзартпаған, керісінше, экономиясын жасаған.

Жалпы жазу теориясында әріп саны фонема санынан кем әліпби – жетілген, әріп саны фонема санына тең әліпби – жетілдірілетін, әріп саны фонема санынан көп әліпби – жетілмеген алфавит болып саналады.

Жалпы жазу теориясында әріп саны фонема санынан кем әліпби – жетілген, әріп саны фонема санына тең әліпби – жетілдірілетін, әріп саны фонема санынан көп әліпби – жетілмеген алфавит болып саналады.

Жалпы жазу теориясында әріп саны фонема санынан кем әліпби – жетілген, әріп саны фонема санына тең әліпби – жетілдірілетін, әріп саны фонема санынан көп әліпби – жетілмеген алфавит болып саналады.

Сонда 5 фонема ﯞ (у), ﻭ (о), ﺀﻭ (ө), ۏ (ұ), ﺀۏ (ү) болып айқындалып, бес түрлі таңба өрбітіліп шығарылады.

Ғалымдардың бір тобы қазақ орфографиясы мен орфоэпиясының, яғни сөйлеу мен жазуда айырмашылық болмауы керек деп лас, рақмет, туралы, ми сияқты сөздерді ылас, тұуралы, мый, рақымет түрінде жазуды ұсынып, жаңа қазақ емлесінің негізгі принципі фонетикалық және морфологиялық болуы керек десе, ғалымдардың екінші тобы жазуда дыбыстың барлығы емес, тек мағынаға қызмет ететін, мағыналық жүгі бар дыбыстық бөлшектер, яғни фонема хатқа түседі деп, қазақ орфографиясының басты принципі – фонетика-фонематикалық болуы керек дейді.

70-жылдарға дейін қазақ тіл білімінде фонология, фонематика, фонема деген термин белсенді қолданыста болмады.

Жаңа емле ережесін екшеу барысында фонематика, фонема термині қазақ тіліне жат, терминдік атаудың өзі күрделі деген пікірлер айтылды.

Шеттен енген сөздердің соңындағы а дыбысы түсіріліп жазылуы керек: аптека – аптек, фабрика – пабірік, награда – награт, морфема – морфем, фонема – фонем, т.б.

Олай болса, у таңбасының мазмұндық жағы – фонема, тұрпаттық жағы – әріп.

Басқаша айтқанда, фонема – таңбаланушы да, әріп – таңбалаушы.

Сондай-ақ, екіншіден, жоғарыдағы мақалада айтылып отырған фонема деген ұғымның өзі бар не жоқ екені ғылымда әлі де даулы мәселе.

Қазірде әріп дегенді «әйтеуір бір сызба», яки белгілі бір дыбыстың не қазірде фонема деп аталып жүрген, бірақ, шынында, анық-қанығы дүдәмал «дыбысшаның» шартты түрдегі сызба белгісі деп қана біледі.

Мысалы: «Фонема – сөздер мен морфемаларды бір-бірінен мағына және форма жағынан ажыратылған тілдің дыбыстық жүйесіндегі негізгі типтік бірлік».

Ал фонематикалық ұстаным бойынша морфеманың ішіндегі, түбірдің ішіндегі фонема сақталады.

Зерттеу барысында тіл-тілде фонема, морфема, сөз, сөз тіркесі, сөйлем сияқты тілдік бөлшектермен дәрежелес, әлем тілдеріне ортақ, алайда біздің заманымызға дейін беймәлім болып, құпия сақталған тілдік бірлік (бөлшек) –түбіртек (архесилаб) бар екендігін анықтады.

«Ф» фонемасы қазақ тіліне араб, парсы тілдерінен (орыс тілінен бөлек) сөз енумен байланысты келген кірген фонема.

Сондықтан газеттерде бұл фонема, негізінен, араб, парсы тілдерінен енген сөздерде ғана жазылған.

Алайда газеттерде бұл фонема араб-парсы сөздерінде жиі ұшырап отырады.