Екіншіден, академик Әлия Сәрсенқызы өзінің мақаласында Ақжан Машанидің қарқаралылық екендігін айта отыра, заманында ғылымның шыңына көтеріле алған, соңында 160-тан аса трактат қалдырған, өзін аристотелизмнің Шығыстағы басты өкілі дәрежесінде көрсете білген данышпанның ортағасырлық білім мен мәдениеттің орталығы – әйгілі Отырар қаласынан екенін көрсеткен зерттеуші Ақжанның арғы атасы туралы жазушы Есенберлиннің романында айтылғаны туралы мәлімет берген.

Фарабидің кейінгі кезге дейін белгісіз болып келген осындай бір медициналық трактатының толық аты «Адам ағзалары жөнінде Аристотельмен алшақтығы туралы Галенге қарсы жазылған трактат» деп аталады.

Фараби ескі дүние медицинасының екі өкілі жайлы трактат жазып, олардың ұстаған ғылыми қағидаттары мен әдістерін саралап, араларын ашып берген, төрелік айтқан.

А.Көбесовтің айтуынша, бұл трактат Шығыс пен Батыс елдерінде ұзақ уақыт барлық ғылым бастамалары жөнінен негізгі бағдарламалық жетекші құрал болған.

66 беттік (33 парақ) микрофильмдік нұсқада «әл-Мауизадан» өзге тағы бір трактат барлығы, ал одан «мин әл-уасайа Әби-л Хасан әл-Амари» (Әбу-л Хасан әл-Амари өсиеттерінен) деген жолдарды оқуға болады.

Трактат басмаламен (Бисмиллаһи-р рахмани-р рахим) басталып «Қала әл-Муалим ас-сани Әбу Насыр әл-Фараби ради Аллаһу анһу фи-л «Мауизати...» (Екінші ұстаз Әбу Насыр әл-Фараби (р.а.) «Әл-Мауизада» былай деді) деген сөйлемнен кейін шығарманың негізгі мәтініне ойысқан.

Трактат мәтіні ғылым тарихында алғаш рет «әл-хикмату-л халида» («Мәңгілік даналық», парсыша «Жауидан (жаудан) хард» (атты жинақтың мазмұнында берілген.

Ғалым Мұхсин Маһди бұл трактаттың «Рисала фи-с сиасати» («Саясат (жайлы) трактат») деген атпен ғылымға Луис Шейхо танытқан Әбу Насыр әл-Фарабидің «Жауами-у сиаса» (Саясат) еңбегі екенін тағы айтады!

Дегенмен, Катиб Челеби жеткізген «Жауами ас-сиасаның» мәтіні қолымызда болмағандықтан оның дәл осы трактат екенін дөп басып айту қиын.

мұнда бірнеше трактат берілген.

сондай-ақ фәлсафа, шариғат, саясат тақырыбында жазылған авторы белгісіз 6 беттен тұратын трактат және бар.

Қолымыздағы трактат «Азаматтық саясатпен» тақырыбы ұқсас болғанымен, мазмұны басқа, дербес ғылыми шығарма.

Трактат «Ас-сиаса аш-шар‘иа.

Фатих Токташ ғылыми-зерттеулерінде қолымыздағы «әл-Мауиза» трактатының қолжазба нұсқалары («Рисала фи-с сиасати аш-шариати...» және «әл-Мауизадан» басқасын) туралы мәлімет беріп, Топкапы Ахмед ІІІ (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Ahmed III) кітапханасында Әбу Насыр әл-Фарабидің тіркеу № 3185/4 бір жазба нұсқаның бар екенін және ол «Risale fi‘-s Syase» («Саясат» (жайлы) трактат) екенін айтқан.

Ол «Mecmu‘atü’r-resail» (Трактаттар жинағы) деген атпен сақталған жинақта төрт трактат бар екенін, нұсқаның көшірілген (насх) мерзімі – һижри 884/, милади 1479, көлемі 170×120 мл., әр беттегі қатар саны 11, «Risale fi‘-s Syase» мәтіні жинақтың 240-263 беттеріне енген және жинақтағы төртінші трактат екенін жазған.

Ол «Mecmu‘atü’r-resail» (Трактаттар жинағы) деген атпен сақталған жинақта төрт трактат бар екенін, нұсқаның көшірілген (насх) мерзімі – һижри 884/, милади 1479, көлемі 170×120 мл., әр беттегі қатар саны 11, «Risale fi‘-s Syase» мәтіні жинақтың 240-263 беттеріне енген және жинақтағы төртінші трактат екенін жазған.

Соған қарағанда, әйгілі Ахмед ІІІ кітапханасында Әбу Насыр әл-Фарабидің трактаты «Risale fi‘-s Syase» – «Саясат (жайлы) трактат» және «әл-Мауиза» («Уағыз») деген екі түрлі атпен сақтаулы.

Біздің ойымызша, шығарманы «ғылыми-фантастикалық трактат» мәртебесінде қарастырған дұрысырақ.

ғылым салаларын қамтитын жүз елуге тарта трактат жазған.

«Үшбұрыштың бұрыштары туралы трактат» осыдан алынды.

Ғылыми дүниелерінің ең атақтысы – «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы жайлы трактат».

Әл-Фарабидің «Музыка туралы трактат» атты еңбегі әлемнің көптеген тіліне аударылған.

И.Мадкури мен Г.Фармер «Музыка туралы трактат» шығармасын француз тілінде жариялап, ғылыми түсініктеме жазған.

Кемеңгердің кемеңгерлігі кәне деп бәйгеге түсу түгілі, «өсиеттері ескірді», немесе «Абайда философиялық трактат жоқ!» деп қойып қалуға әзір жүрміз.

Құдай куә, Абайда философиялық-теологиялық ғажайып трактат бар.

Тап осы философиялық трактат – шынайы ұлттық брендіміз.

Себебі, «Тасдиқ» – Құдайды тануға бағытталған таза теологиялық трактат.

Бұлайша алыстан сермегенім жайдан-жай емес, Абайда «Тасдиқ» атты аса күрделі трактат бар дедік, соның мазмұнын сөз етпекпін, оған қоса, «толық адам» тұжырымының суфизм ілімімен байланысы деген мәселеге жұртшылық назарын аудармақпын.

Трактат үш бөлімді болуы заңдылық, тегінде.

Трактат шешуін берген әлемдік мәселе көп.

Бұлай болғанда малды кім бағады, дұшпанды кім тоқтатады, киімді кім тоқиды, астықты кім егеді?…», – деп келеді де, трактат соңында: «Құдай Тағала жолына жүруді өзіне шарт қылып кім қадам басты, ол – таза мұсылман, толық адам делінеді» деп тұжырады.

Фарабидің «Өлең қағидалары туралы трактат» деген еңбегін саралап, зерделей отырып, ақындарды үш топқа бөлгенін айта келіп, өзі де өз замандас ақындарын үш топқа бөліп, бағалап шығады.

Тіпті ол соңғы уақытта ел аумағынан шығып жаһандық жалғыздықтың себеп-салдарын ашатын айтулы трактат қалдыруды көп ойлап жүр.