Бір-біріне мағыналас немесе мағыналары жақын сөздер қатарын құрайтын тілдегі синонимия – универсалды құбылыс ретінде жазба нұсқаларда номинациялық және көріктеуіш құрал қызметін атқарады.

Соның ішінде қазақ тіліндегі синонимия құбылысының ғылыми-теориялық мәселелерін қарастыруға арналған іргелі зерттеулер қатарында Ә.

Бұл пікір, тұтастай алғанда, синонимия құбылысының негізгі белгілерінің анықталуы үшін аса маңызды болып саналады.

Бұл күрделі мәселе а) мәтінтану теориясы тұрғысынан; ә) синонимия жүйесінің мәтін ішіндегі ерекшеліктері тұрғысынан; б) сөз әсерлілігін туғызу қызметі тұрғысынан зерттелуі керек деп ойлаймыз.

Нақтылай түссек, газет тіліндегі синонимия құбылысы, тілдік жүйедегі синонимдік қорды ұтымды қолданумен ғана шектелмейді.

Фоностилистикалық зерттеу экстралингвистикалық факторлардың әсерінен, эвфонология және дыбыстық символизм, эвритмика және шығарманың мелодикалық (әуендік) құрылысымен байланысты туындайтын әдеби тіл қолданысымен одан ауытқу, сөйлеу нормалары мен дыбыстық синонимия көріністерін, сегментті және суперсегментті деңгейлердегі тілдік бірліктердің дыбыстық және темпоралды - мелодикалық, екпін және интонациялық модификацияларының қолданысын түрлі шеңбердегі экстралингвистикалық факторлар әсерін, көркем шығармадағы жазушы тілінің дыбыстық ерекшеліктерін т.б.

Дипломатиялық терминдерге жалпы сөзжасам парадигмалары, полисемия, синонимия мен антонимия, семантикалық дамудың барлық түрлері, сондай-ақ, логикалық, синтаксистік тіркестердің түрлері жатады [3, 7].

Мақалада дипломатиялық терминдердің жалпы сөзжасам парадигмаларына, полисемия, синонимия мен антонимия, семантикалық дамудың барлық түрлеріне (мағынаның кеңеюі мен тарылуына, бүтіннен жартыға өтуіне), логикалық және синтаксистік тіркестер түрлеріне талдау жасалған.

Дипломатиялық терминдерге жалпы сөзжасам парадигмалары, полисемия, синонимия мен антонимия, семантикалық дамудың барлық түрлері (мағынаның кеңеюі мен тарылуы, бүтіннен жартыға өту) және логикалық, синтаксистік тіркестер (тұрақты, еркін, түйдекті т.б.) түрлері тән.

Түйін сөздер: түркі тілі, көне түркі тілі, консервативтілік, дыбыстық сәйкестік, тарихи семантика, кірме сөздер, лексикалық параллельділік, тарихи синонимия, тарихи омонимия, полисемантика.

Тағы бір ата кетерлік жайт, түркі тілдерінің тарихи лексикологиясын зерделеуде тарихи синонимия, тарихи омонимия, тарихи антонимия, полисемантика сияқты мәселелерді анықтай түсу керек.

Көне түркі сөздігі материалдары синонимия, омонимия, антонимия құбылыстарының тілімізде кемі мың жыл бұрын да болғанын аңғартады.

Түркі тілдерінің, айталық, қазақ және өзбек тілдерінің лексикалық ерекшеліктерін толыққанды зерттеу үшін салыстыру осы тілдер лексикасының барлық аспектісін (лексикалық құрам және оның қабаттары, лексиканың қолданыс аясы, сөз мағынасы және оның түрлері, синонимия, антонимия, сөздің стилистикалық реңкі т.б.) талдауда қолданылады.

Лингвистикалық терминмен айтқанда, дискурсты үрдіс идеологиялық символдармен парафраздың (мазмұндау) қатынасының жүйесі, синонимия және метонимия.

6-кесте – Семантикалық тәсіл арқылы жасалған компьютер терминдері Жалпы лексикадағыдай арнаулы лексикада да көпмағыналық, омонимия, антонимия, синонимия сияқты семантикалық процестердің болып жататындығы жаңалық емес [9, 1991: 82].

Сонымен қатар моносемия, омонимия, синонимия, қабылданбаған терминдер ұғымдарына сипаттама беріледі.

Осы шарт екі мәнділігін (белгісіздік) төмендетеді, омонимия және синонимия оған келтіреді [2, 34]; - Моносемия — ол қатынас бір белгі бір ұғымға жататын кезде белгілер мен ұғымдар арасындағы ара қатынас.

Сонымен қатар қазақ тілі терминологиялық қорының негізі болып табылатын сөздіктерде кездесетін кемшіліктерді төмендегіше топтастырып көрсетуге болады: - терминологиялық бірізділіктің сақталмауы; - салаішілік әркелкілік (варианттылық, жарыспалылық, синонимия, омонимия, полисемия); - салааралық әркелкілік (варианттылық, жарыспалылық, синонимия, омонимия, полисемия); - «әсіре қазақшалауға» ұмтылу; - қолдан тым жасанды сөз жасауға әуестік; - жалғаулардың әркелкі жалғануы; - әртүрлі сөз таптарынан термин жасау; - бір терминнің жекеше және көпше түрде берілуі; - бірнеше сөз тіркесінің термин ретінде берілуі; - бір ғана терминнің түрліше тұлғада жазылуы; - салаға қатысы жоқ атаулардың термин ретінде алынуы; - сараптауды қажет ететін баламалар [4].

Сонымен қатар қазақ тілі терминологиялық қорының негізі болып табылатын сөздіктерде кездесетін кемшіліктерді төмендегіше топтастырып көрсетуге болады: - терминологиялық бірізділіктің сақталмауы; - салаішілік әркелкілік (варианттылық, жарыспалылық, синонимия, омонимия, полисемия); - салааралық әркелкілік (варианттылық, жарыспалылық, синонимия, омонимия, полисемия); - «әсіре қазақшалауға» ұмтылу; - қолдан тым жасанды сөз жасауға әуестік; - жалғаулардың әркелкі жалғануы; - әртүрлі сөз таптарынан термин жасау; - бір терминнің жекеше және көпше түрде берілуі; - бірнеше сөз тіркесінің термин ретінде берілуі; - бір ғана терминнің түрліше тұлғада жазылуы; - салаға қатысы жоқ атаулардың термин ретінде алынуы; - сараптауды қажет ететін баламалар [4].