Мақалада әдіснамалық негізі ретінде, білім философиясында қолданылатын сананы жетілдірудің әдіс-тәсілдері кеңінен пайдаланылып, қазіргі білім жүйесіндегі адами капиталды дамыту саласындағы мемлекеттік саясатқа талдау жасалған, философиялық астарларында монизмнен арылған, плюрализмге бойлаған, тарихилық пен логикалықты негізге ұстаған, рухани процестерді зерттеудің постмодернистік үрдістері бағытында талдаулар жасалып, заманауи педагогикалық концепциялардың көмегімен қолданбалық маңызы зор гуманитарлық зерттеулер пайдаланылған.

Түйін сөздер: Адами капитал, адам капиталы философиясы, адам-өндіруші, (бұл жерде сапалы зат өндіруші интеллектуалды адам ретінде) адам-тұтынушы, (бұл жерде сапалы заттарды интеллектуалды тұтынушы адам ретінде), рухани ресурстар, мәдени құндылықтардың жаңалануы.

Түйін сөздер: Адами капитал, адам капиталы философиясы, адам-өндіруші, (бұл жерде сапалы зат өндіруші интеллектуалды адам ретінде) адам-тұтынушы, (бұл жерде сапалы заттарды интеллектуалды тұтынушы адам ретінде), рухани ресурстар, мәдени құндылықтардың жаңалануы.

Философиядағы адам мәселесі техника мен жаңа инновациялық технологияның дамуына байланысты адам капиталы мәселесі ретінде қоғамдық ғылымдарда, соның ішінде философияда, социологияда, жалпы тарихта антропологиялық, әлеуметтік антропологиялық мәселелермен де айналысатын кең ауқымды тақырыпқа айналуда.

Адам капиталы түсінігін философияның ұғымдық категориясы ретінде дамуына шолу жасай келе, оған берілген түрлі анықтамаларды саралап, оның мағынасын философиялық және әлеуметтік-философиялық, әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан қарастыра отырып, қазіргі қоғамдағы адам капиталы философиясы мәселесіне баса назар аудару болды.

Іргелі зерттеулерде қоғам мен экономиканың дамуының негізгі факторы ретінде білім алуға басымдық мән берілген еді.

Ал, рухани капиталдың қалыптасуы адамның рухани тәжірибе жинауы және тұлға ретінде дамуы барысындағы оның ішкі дүниесі арқылы жүзеге асады.

Адам капиталы білім мен біліктілік шеберліктер, дағдылар тәжірибе қоры ретінде үдерісі барысында жиналып қана қоймай, рухани және материалдық тұрғыдан тозуы да мүмкін, бұл үдеріс қоғамның дамуына байланысты рухани және материалдық тұрғыдан жаңғыру мен жаңаруды талап ететін үдерістер қажет болады [Қазақ Совет энциклопедиясы 1976].

Жұмыстың әдіснамалық негізі жалпылық пен жалқылықтың өзара байланысының және сонымен бірге объектілерді жүйе ретінде сараптау кезінде жалпылық жағдайдағы бөліктердің өзара байланыстарының диалектикалық принципіне негізделген жүйелік-құрылымдық әдістер бағыт болып табылады.

Ол тұста адам-өндіруші (бұл жерде сапалы зат өндіруші ретінде) адам-тұтынушы (бұл жерде сапалы заттарды интеллектуалды тұтынушы) болады, бірақ адам рухани-құндылықтық жан иесі болмысынан біршама қол үзіп қалған сияқты әрекеттер жасайды.

Бірте-бірте олардың мемлекеттің және қоғамның дамуының маңызды тетігі ретінде түсіну үдерісі пайда болды.

Білім де, ғылым да, зияткерлік сана мен креативті ойлар да адам капиталының ажырамас бөлігі ретінде және адам капиталы қоғамның дамуы мен өмір сүру сапасының өсуінің басты факторларына айналды.

Адам капиталы кең мағынасында – қоғам мен жанұяның қарқынды өндіріс факторы, соның ішінде дамудың өндіруші факторы ретінде адам капиталының тиімді және ұғымды қызметімен қамтамасыз ететін еңбек ресурстарының білімді бөлігі, білімдер, интеллектуалды және басқарушы еңбек құралдары, өмір сүру ортасы және еңбек қызметі.

Адам капиталы – болашақтағы дамудың шыңы ретінде білімнің инновациялық экономикасы мен білім экономикасы қалыптасуы мен дамуының негізгі кайнар көзі.

Сондай-ақ, қызметкерлердің уәкілеттігі, оның қарым-қатынас жасау қабілеті және сұраныс үшін игіліктілік жасау ретінде қарастырылады.

Ақпарат алмасудың бірлігі ретінде баспа таңбасының орнына визуалды образ келді.

Адамзат тарихындағы бұл мәселе адам өміріндегі технологияның орны мен рөлі туралы сұрақ ретінде айтылып, қазіргі заманғы әлемде адам әлемінің техника әлеміндегі орны мен рөлі туралы мәселе өзгерді.

Қазақтың ескі ертегілерінде оттың иесі мыстан кемпір болуы себебін, мыстан кемпірдің біздің қазіргі ұғымымызда жағымсыз кейіпкер ретінде қарастырылуын кейінгі патриархаттық құрылыс тұсында ертегі-аңыздардың ғұрыптық редакциялаулардан өткендігінен деуіміз керек.

Адамзат қоғамы мен қоршаған орта қарым-қатынастарын зерттейтін ғылым ретінде экологияның кеңістіктік тұрғыда ерекшелікке ие болатын бір саласын ұлттық экология немесе этноэкология деп атайды.

Жалпы, Жер шарындағы түрлі этностар ғылымның зерттеу нысаны ретінде жекелеген тақырыпқа ие болатын болса, онда сол этникалық құрамның экологиялық құндылықтар туралы түсінігі де ғылымның арнаулы саласының басты тақырыбы болмақ.

Бұларға қосымша, зерттеу тақырыбының ұлттық дүниетаным құндылықтарын басты дерек көздері және мәліметтер ретінде пайдалануға жол ашатындықтан экологиялық түсініктерді ұлттық менталитет тұрғысында талдау жүзеге асырылады.

Қазақтың ескі ертегілерінде оттың иесі мыстан кемпір болуы себебін, мыстан кемпірдің біздің қазіргі ұғымымызда жағымсыз кейіпкер ретінде қарастырылуын кейінгі патриархаттық құрылыс тұсында ертегі-аңыздардың ғұрыптық редакциялаулардан өткендігінен деуіміз керек.

Бұл орайда да, от иесі болған матриархаттық құрылыстағы рубасы кемпір, су иесі ретінде де қарастырылатын символикалық бейне.

Тіршіліктің бастауы ретінде суды қастерлеудің алғашқы қоғамдық құрылыс дәуірлерінен күні бүгінге дейін жеткен белгілерін қазақ аңыздарынан, жырлардан, наным-сенім жоралғыларынан, тыйымдарынан көреміз.

Мәселен, суды тіршілік көзі ретінде қарастыру алғашқы адамдардың бұлақтық, көлдік жерлерді мекен етуімен байланыстырсақ, бұл ұғым екінші жағынан қазақтың «От пен су – тілсіз жау» деп үрейленетінін де тудырған.

Қазақ аңыздарында аты қалған Қорқытты нақты тарихи тұлға ретінде жеті бірдей ханға уәзір болған, «Дада Қорқыт» кітаптары әлемнің ең ежелгі мұралары сақталған кітапханалардан табылуы да қазақ өркениетінің әлемдік ой керуенінде үлес салмағын арттыратыны анық.

Отқа табынған дәуірлерден жеткен нанымның бір белгісі ретінде «От ене, Ұмай ене» деген сөз тіркесінің бірге айтылуы да осы сенімге үлес қоса алады.

Ежелгі дәуірлердегі анимистік, мифологиялық түсініктердің белгісі ретінде қарастырылатын ертегілерде жердің жыртығын жамап отыратын кемпір, немесе айдалада шаң көтеріп сыпырып жүретін кемпір тұлғалары да жер иесі матриархаттық дәуір тұлғалары екенін аңғартады.

Қазақтың Жерді қасиет тұтуының экологоиялық этикадағы жалғасы ретінде «Төсі түкті жер ұрсын!» деп анттасуын, «Қасиетті Жер-ана!» деп сыйынуын, туған жердің бір уыс топырағын алыс сапарға аттанғанда беліне буып әкетуін, Асан қайғының жерұйық іздеп ғаламды шарлауын айта аламыз.

Егер, Шоқанның өз халқының төлтума табиғи менталитеті мен тарихын терең білетіндігін және оған қоса, Ресейдің географиялық қоғамының мүшесі ретінде әлемдік ғылымнан едәуір хабары барын ескерсек, ғалымның бұл пікірінің аса маңызды екенін, оның қазақ дүниетанымының таза экологиялық бастаулардан негіз алатынын жақсы пайымдағанын аңғарамыз.

Арада қаншама ғасырлар өткенде қазақ сахарасына экспансиялық жолмен енген ислам дінінің өзін қазақы қалыпта – дуалистік діни ағым ретінде ұстанған кезеңнің өзінде қазақ халқы экологиялық этика, экологиялық философиядан ауытқымаған.

Жер-судың мифтік ұғымы қырғыздарда да сақталған, ал қазақ тілінде оның мифтік мені жоқ, тек «топоним» сөзінің баламасы (жер-су аттары) ретінде ғанақолданылады [Мифологический словарь 1996, 98 б.].

Бұл қайшылықтарды жең жолындағы әр талпыныс адамның тұлға ретінде өзге әлем өкілдерінен басқаша қалыпта қалыптасуын тудырған.

Мәселен, бұған қарапайым мысал ретінде біз қазіргі қоғамдағы қала тұрғындары мен дала тұрғындарының мінез-құлқы мен денсаулық бітімі, көзқарастар, құндылықтар әлемі туралы түсініктерін салыстыруды ала аламыз.

Мақалада Бекасыл Биболатұлының философиясына және сол заманнан мұра ретінде бізге жеткен «Жұлдызнама» еңбегіне шолу жасалынады.

Мақаланың әдістемелік негізі ретінде Бекасыл Биболатұлының шоқ жұлдыздар атауына, күн атауларына және жұлдыз жорамалдауындағы негізгі ойлар мен ұғымдарға талдау жасалынады.

Бекасыл Биболатұлы төл еңбегін тек жұлдыз жорамалы мақсатында емес, оқыған, ой өрісі дамыған адамға өмірі барысында бірден бір таптырмас жол нұсқайтын бағдаршы ретінде жазған, сонысымен құнды.

Ислам теологиясында апология ұғымына балама ретінде шапағат сөзі қолданылады.

Алайда бұл сөздің семантикасы жаман істердің баламасы ретінде де көрініс тапқан.

Алла Тағала: «(Уа, Мұхаммед!) Түн ішінде тұрып, Құран оқы һәм өзіңе парыз ретінде міндеттеген тәһәжжуд намазын өте.

Шын мәнінде аталмыш аяттар өздеріне пұтты құдай ретінде санаған политеизмдік сенімдегі адамдарды меңзеген.

Мұхаммед!): Түн ішінде тұрып Құран оқы және өзіңе парыз ретінде міндеттелген тәһәжжуд намазын (түнгі намазды) өте.

Осылай иман калам ілімінде теологиялық мәселе ретінде ортаға шықты.

Қазақтың діни танымында иман бүкіл адамдық қасиеттердің өзегі ретінде қарастырылады.

Имандылық инабатты, жақсы мен жаманның парқын айыра алатын, обал мен сауапты білетін, ізгілік пен адалдық жолындағы адамдықтың белгісі ретінде суреттеледі.

Өйткені, өнегелік қасиеттердің барлығы Алланың алдында жақсы, ал өнегесіздіктер жаман қасиеттер ретінде түсіндіріледі.

Ал жүрек Құран аяттарында адамның санасы мен ожданын [Esen 2008,82], адамның ішкі жан дүниесін білдіретін ұғым ретінде орын алған.

Осыған орай, Абай еңбегінде жүректің ерекше қабілетіне басымдық беріп, ақыл мен қайрат жүрекке ғана бағынған жағдайда табаны тиген жерді тәбәрік ретінде көзге сүртуге лайықты жоғарғы деңгейдегі адам [Абай 2008, 326-327] болатынын атап өткен.

Шәкірттерге оқу құралы ретінде жазған Ыбырайдың «Мұсылманшылық тұтқасы» атты шығармасында имандылықты шын көңілмен растығына сенумен қатар тілмен рас деп айтудың [Алтынсарин 2013, 189-190] да өзіндік орны бар екендігіне тоқталады.

Өйткені, Имам Ағзам жүректегі тасдиқпен қатар тілмен жариялауды (иқрар) имандылықтың негіздері [Әбу Ханифа 2014, 33] ретінде қарастырды.

Терең оймен жаратушының бар және бір екендігіне деген кәміл сенім қазақ діни ойшылдарында ақиқат сенім ретінде түсіндіріледі.

Десек те матуридилік теологиясында тақлидтық деңгейде қалған адам мүмін ретінде қабылданған [Pezdevî 1983, 219].

Қазақ қоғамында қандай деңгейдегі адам болсын оны мұсылман баласы ретінде қарап, мұсылманша қатынас жасаған, ал дүниеден озғандардың жаназасын шығарып, артынан Құран бағыштап, пенделік істеріне байланысты оларды күпірлікпен айыптап, мұсылмандыққа теріс қатынас жасаған емес.

Олардың бұл мәселеге ерекше екпін беруі кейбір ғұламалар мен мектептердің иман мен исламды бөлек нәрселер ретінде бағалауына байланысты.

Діни ғұрыптарды орындауды иманның бір бөлігі ретінде санаған, осыған орай ғибадаттарды көп орындаумен иманның артатындығын, ал азаюымен имандылықтың да азаятынына сенетін ханбалилерге [Watt 1985, 58] қайшы Матуридилік имамдары діни сенімнің сандық жағынан артуы Пайғамбар дәуіріне тән [Nesefi 2010, 67] екендігін, ал сапалық жағынан қуаттануы мен әлсіреуі адамның құдайға деген сенімінің дәрежесіне байланысты екендігін

Одан соң аталған мәселе матуридилік ғұламалары шығармаларында каламдық проблема ретінде орын алды.

Иманның жаралғандығына дәлел ретінде келтірген Құран аяттары аясында Майлықожа «Мақұлықат дейді молдалар, бір тәңірден өңгесін» [Майлықожа 2005, 523], - деп жырласа, Матуридилік ілімге сәйкес Шал ақын «Жаратты Мәкка менен Мәдинаны, Жаратты иман, дұға, шын дүнияны»,

Бұл Жаратқан иені жақыннан тануға алып барар тура жол ретінде дәріптеліп, надандық қатаң түрде сынға алынды.

Теологиялық тақырып ретінде Матуридилік теологияда орын алған иман мен амал, иман мен ислам арақатынастары, иманның артуы мен кемуі және иманның жаралғандығы сияқты тақырыптар төңірегінде өз көзқарастарын ортаға қойған қазақ діни ойшылдары түпкі ойларын ханафилік пен матуридилік теология аясында өрбіткен.

Себебі, ислам тарихында ислам дінінің сенім принциптері мен негізгі қағидаларынан ауытқыған дәстүрлі емес жат ағымдардың жаңсақ пікірлеріне рационалды-логикалық және Құран мен сүннет мәтіндері аясында жауап беру үшін әрбір мұсылманның санасында иммунитет ретінде қалыптасқан еді.

Ал, ашғарилік сенім мектебі бойынша бұл сипатқа альтернатива ретінде Жаратушының «Құдірет», «Жаратушы» сияқты сипаттарын бекітеді.

Ғұламалар арасында «Такуин» сөзі көп қолданыста болғандықтан арнайы термин ретінде қалыптасқан.

Осы орайда имам Нуриддин ас-Сабуни жауап ретінде Матуридидің көзқарасын былай келтіреді: «Егер ашғарилер бойынша «aт-Такуин» кейіннен жаратылған (Хадис) болса, онда біз айтып отырған Алланың «ат-такуин» сипаты ежелден бар дегенімізді теріске шығарып отырғаны ма?!

Мысал ретінде, екеуі бір болған жағдайда:

Инкар фиғли (Аллаға қарсы келу) жарату және инкар фиғли ретінде мақұлданса инкар жасаушы күпірдің жаратушысы болады немесе күпір етістігінің (фиғл) жаратушы кәпір болады.

Ас-Сығнақи қарама-қайшы антонимдердің «тәкуиннің абсолюттілігі мукууанның да абсолют болуын міндетті етеді (қажет етеді)» деген сындарына мысал ретінде келтірген «ұру болмай ұрылғанның, сындыру болмай сынғанның болмайтыны» сөздерін осы жерде дұрыс емес екендіктерін айтады.

Осы сипат арқылы әлем уақыты келгенде жаратылады және жарату сипаты мәңгілік ретінде жалғаса береді.

Бұл жерде фиғл емес «сөз» тәкуин ретінде ұғынылады деген сынға қарсы ас-Сығанақи, ан-Насафи және Әбу Мансур әл-Матуридидің «кун» әмірін жаратудағы сурет (сурат) мағынасында фиғл (іс-әрекет) ретінде қабылданғанын келтіріп өтеді.

Бұл жерде фиғл емес «сөз» тәкуин ретінде ұғынылады деген сынға қарсы ас-Сығанақи, ан-Насафи және Әбу Мансур әл-Матуридидің «кун» әмірін жаратудағы сурет (сурат) мағынасында фиғл (іс-әрекет) ретінде қабылданғанын келтіріп өтеді.

Яғни, құдіретінің нәтижесінде пайда болған нәрсе үшін астарлы мағыналы «мәжәз» ретінде «бұл Алланың құдіреті» деп айтыла береді.

Ас-Сығнақи бұл күмәнді пікірді ашғарилықтардың жасаған негізсіз пікірі ретінде қарастырады.

Виллем европа тәжірибесіне талдау жасай отырып, зайырлы мемлекеттің негізгі белгілері ретінде бейтараптық, еркіндік және дискриминацияға жол бермеуді атаған: «мемлекеттің тұтас не жекелеген мемлекеттік институттарының конфессиялық бейтараптығы», «барлық діни әрі философиялық доктриналарға деген жеке сананың автономдығын мойындау», «дискриминацияға жол бермеу, яғни наным сеніміне қарамастан барлық азаматтарға теңдей қатынас» [Виллем 2008].

Алайда Ирландия республикасының 1937 жылғы 29 желтоқсанда қабылдаған Конституциясында былай делінген: «Қасиетті Үштіктен барлық билік тарайды, мемлекет пен адамның барлық іс- әрекеті де соңғы үміт ретінде соған бағытталуы керек», «Қасиетті Құдай Иса Мәсіх жүз жылдық ауыртпалық кезінде біздің аталарымызға қолдау білдірді».

ХХ ғасырда мемлекет пен дін қатынастарында сол ескі үрдіспен сенім мәселесін әр адамның жеке мәселесі ретінде бекітіп, конфессияналды саясатын антиклерикалдылыққа сүйеді.

Соңында 1958 жылдың 4 қазанында V Республика Конституциясы (I бап) қабылданып, зайырлылықты негізгі қатаң ұстаным ретінде бекітті.

4) Жеке ұйым ретінде заңды статусқа қол жеткізе алатын, бірақ заңның барлық талаптарына сай болмағандықтан, діни ассоциация ретінде заңды статусы жоқ діни топтар.

4) Жеке ұйым ретінде заңды статусқа қол жеткізе алатын, бірақ заңның барлық талаптарына сай болмағандықтан, діни ассоциация ретінде заңды статусы жоқ діни топтар.

Заңда олар секталар не жаңа діни қозғалыстар ретінде аталған [Моран 1998].

- мемлекет шіркеудің тарихи құрылыстарын қаржыландырады, бұл ұлттық тарихи мұраның маңызды бөлігі ретінде орынды болып табылады.

Иранда болса, мемлекеттік дін ретінде Исламнан басқа мына діни азшылықтар: зороастриялықтар, иудейлер мен христиандар мойындалады.

Сауд Аравияда болса, елдің жоғарғы заңы ретінде Құран мен сүннет болып табылады.

АҚШ шіркеуді өз мүшелері үшін бәсекеге түсетін, өз еркімен біріккен ұйымдар

АҚШ шіркеуді өз мүшелері үшін бәсекеге түсетін, өз еркімен біріккен ұйымдар ретінде қарастырса, европалықтар шіркеуді қоғамның толыққанды мүшесі, мемлекет қолдау көрсетіп тұратын дәстүрлі институт

Оның себебі ретінде осындай көп мөлшердегі жастардың қажеттіктерін әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан қамтамасыз ете алмау деп түсіндіреді.

Осы тұрғыдан ұлдардың қоғамдағы статусы сандық көрсеткіштен мәдени (әсіресе автор тілге тиек ететін дәстүрлі елдер тұрғысынан) феномен ретінде қаралуы қажет.

Демографиялық өсімге қатысты сұрақ сонымен қатар экономикалық проблеманы және оның жалғасы ретінде жұмыссыздық мәселесін көтереді.

Осы ғасырдағы ең күрделі, таласты тарихи құбылыстар ретінде біз ең біріншіден әлемдегі терроризм мен жапппай болып жатқан миграция процессін айтамыз.

Оның себебі ретінде осындай көп мөлшердегі жастардың қажеттіктерін әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан қамтамасыз ете алмау деп түсіндіреді.

Сондай себептердің мысалы ретінде ол Жаңа дәуірдегі колонизацияны, фашизмді, Палестина-Израйль қақтығысын, қазіргі терроризмді атайды [Heinsohn 2008, 67 б.].

Қазақ мифтерінде уақыт бөлінбейтін бір тұтастық, өткен мен бүгінгінің синтезі ретінде көрініс табады.

Кешегі бүгінгідей, ал бүгінгі күн оның бөлінбейтін бөлшегі ретінде кіреді.

Енді ол өзінің Бөрі анасының қайдан шыққанын көрсететін белгі ретінде, қақпа алдына алтыннан жасалған Бөрі басын ту етіп, іліп қояды.