Кейіннен осы топтың негізінде қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің шығыстану факультеті ашылды.

Тарихи дереккөздер қыпшақтардың түркі халықтарының ең көне тайпаларының бірі екендігін көрсетсе, кейбір мәліметтерде оларды қазақ халқының байырғы руларына жатқызады»,- дей келіп: «Қыпшақтар жекелеген топтармен әрқилы жағдайларда үлкенді-кішілі біріккен күштермен түрлі бағыттарда, әр алуан әкімшілік-саяси жағдайларда қимыл жасап, түрлі діндер ұстанып, көптеген халықтармен араласқан.

Олай болса, «Алаш» этнонимі де «Қазақ» атауы сияқты ежелде пайда болып, мыңжылдықтар бойы Кавказдағы ономастикалық атауларда, сонымен бірге қазақтардың тарихи жадында сақталып, Алтын Ордадан бөлініп, өз алдына шаңырақ көтерген елдің атауына айналған деп қарауымызға мүмкіндік береді.

Қазақ тілінің қазіргі қолданысындағы «атам қазақ айтқандай», «алты алаш» ұғымдары халықтың тарихи жадында сақтала келіп, тарихи сананың оянуына байланысты жаңғырған «алаш, қазақ» сөздерінің тарихи тамыры тым тереңде жатыр»,- деп жазып, «қазақ» сөзінің синонимі «алаш» сөзінің ізін XI-XII ғасырлардағы «Армян-Қыпшақ» сөздігінен тапқан қыпшақтанушы С.Боранбаев, қазақ тарихының қойнауына тілші-ғалым ретінде көз жібереді.

Қазақ тілінің қазіргі қолданысындағы «атам қазақ айтқандай», «алты алаш» ұғымдары халықтың тарихи жадында сақтала келіп, тарихи сананың оянуына байланысты жаңғырған «алаш, қазақ» сөздерінің тарихи тамыры тым тереңде жатыр»,- деп жазып, «қазақ» сөзінің синонимі «алаш» сөзінің ізін XI-XII ғасырлардағы «Армян-Қыпшақ» сөздігінен тапқан қыпшақтанушы С.Боранбаев, қазақ тарихының қойнауына тілші-ғалым ретінде көз жібереді.

Қазақ тілінің қазіргі қолданысындағы «атам қазақ айтқандай», «алты алаш» ұғымдары халықтың тарихи жадында сақтала келіп, тарихи сананың оянуына байланысты жаңғырған «алаш, қазақ» сөздерінің тарихи тамыры тым тереңде жатыр»,- деп жазып, «қазақ» сөзінің синонимі «алаш» сөзінің ізін XI-XII ғасырлардағы «Армян-Қыпшақ» сөздігінен тапқан қыпшақтанушы С.Боранбаев, қазақ тарихының қойнауына тілші-ғалым ретінде көз жібереді.

Қазақ тілінің қазіргі қолданысындағы «атам қазақ айтқандай», «алты алаш» ұғымдары халықтың тарихи жадында сақтала келіп, тарихи сананың оянуына байланысты жаңғырған «алаш, қазақ» сөздерінің тарихи тамыры тым тереңде жатыр»,- деп жазып, «қазақ» сөзінің синонимі «алаш» сөзінің ізін XI-XII ғасырлардағы «Армян-Қыпшақ» сөздігінен тапқан қыпшақтанушы С.Боранбаев, қазақ тарихының қойнауына тілші-ғалым ретінде көз жібереді.

Қазақ тілінің қазіргі қолданысындағы «атам қазақ айтқандай», «алты алаш» ұғымдары халықтың тарихи жадында сақтала келіп, тарихи сананың оянуына байланысты жаңғырған «алаш, қазақ» сөздерінің тарихи тамыры тым тереңде жатыр»,- деп жазып, «қазақ» сөзінің синонимі «алаш» сөзінің ізін XI-XII ғасырлардағы «Армян-Қыпшақ» сөздігінен тапқан қыпшақтанушы С.Боранбаев, қазақ тарихының қойнауына тілші-ғалым ретінде көз жібереді.

Тек қана «Алаш» сөзі емес «Армян-Қыпшақ» сөздігінде кездесетін «Аққойлы», «Қарақойлы», «Байлар» атауларын да ол қазіргі қазақ руларының атымен байланыстырады.

Тарихтың көне сүрлеуіне тілші-ғалым ретінде көз жіберген университет прфессоры С.Боранбаев, қазақ халқының негізін құраған қыпшақ тайпаларының көне ізін Кавказ таулары аймағынан іздеді.

Сондықтан да «Қыпшақ» сөзін қазіргі «Қазақ» сөзінің баламасы ретінде қабылдағанымыз жөн.

Оның мақсаты көне қыпшақ тілінің жазба ескерткіштері арқылы, орта түркілік тілдік элементтер мен қазіргі тілдік элементтер арасындағы туыстық сабақтастықты анықтай отырып, ерте қыпшақ тілі мен қазіргі қазақ тілінің туыстық байланысын ғылыми тұрғыдан дәлелдеу болды.

Ол «Диван лұғат ат-түрк» пен «Кодекс куманикустан» өзге 1312 жылы жазылған Әбу-хайианның орта түркілік «Китаб әл-Идрак ли-Лиссан әл-Атрак» (Түркі тілдерінің інжу-маржандары кітабы) 1245 жылы Египетте құрастырылған, қолжазбасы қазіргі күнде Лейдн қаласында сақтаулы тұрған «Түрік-араб сөздігі», «Ат-Тухфат-уз-Закиа фил-Лұғати-т-Түрки» және Жамал ад-Дин ат-Туркидің «Китаб бұлғат ал-муштақ ат-түрк ва-л-кипчақ» (Түрік және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жинақ) секілді орта түркі жазба ескерткіштері арқылы көне қыпшақ тілі мен қазіргі қазақ тілінің генетикалық байланысын зерттеді.

Түрлі тарихи-әлеуметтік құбылыстарды басынан өткерген, қазіргі дәуірде өлі тілдер санатына кірген «Ескі Қыпшақ тілі» – қазақ, ноғай, қарақалпақ, татар, башқұрт, құмық, қарашай секілді қазіргі күнде қыпшақ тілдері тобына жатқызылып жүрген тілдердің ұлт тілі дәрежесінде қалыптасуына ұйтқы болғаны белгілі.

Түркі тілдері, соның ішінде қыпшақ тобына кіретін қазақ тілінің де, өзге түркі тілдері секілді, алғашқы және кейінгі орта ғасырлық дәуірлерде басқа түркі тілдері арасында дамып, толығып, қазіргі лексикалық қоры, фонетикалық жүйесі, синтаксистік құрылымы қалыптасты»,- деп жазған тілші-ғалым С.Боранбаевтың ғылымдағы жолы қыпшақ тілінің тарихымен тығыз байланысты.

2015 жылдың тамыз айында 90 жасын тойлап, төрт айдан соң бақиға аттанып кете барған Қалекеңнің бізге, ертеңгі ұрпаққа қандай кітаптар қалдырғанын көзі қарақты қазақ біледі.

Соның анық-танығын өзінен сұрағанымда Қалекең қолын сілтей күліп: «И-и-и шікі-і-ін, бұ қазақ енді қасқырға жала жабатын болды-ау!» деді.

Қазақ кино өнерінің қаншама уақыттан бері көрерменмен бiрге өмiр сүрiп келе жатқан және мәңгi жасай беретiн классикалық туындысының бiрi – «Қыз Жiбек» көркем фильмінің түсірілгеніне биыл 50 жыл толып отыр.

Қазақ әдебиетiнiң классигi Ғабит Мүсiрепов «Гәкку» атты сценарий жазып, киностудияға өткiзген.

Мұны авторлар фильмге енбей қалған ақырғы кадр арқылы аңғартқысы келген (өзенге батып өлген Жiбектiң суда жатқан сәукелесiн жау әскерi найзасымен iлiп алып, дар-дар айырады да, қарақұрым қалың қол онсыз да Төлегенiнен айырылып, құса боп жатқан қазақ ордасына тұтқиылдан тиiспек оймен Жайыққа түседi, бiрақ бұл эпизод «жамандық шақырмаңдар!» деген ескертумен цензурадан өтпей қалған).

Сондай-ақ, жазушының пiкiрiнше, бұл фильм қазақ халқының бүкiл салт-дәстүр, әдет-ғұрып, этнографиясын көрсететiн, ұлт тұрмысының панорамасын жасайтын эпикалық дүние болуы қажет едi.

Сондықтан орта ғасырлардағы қазақ өмiрiн бейнелейтiн реквизиттерге өте көп көңiл бөлiндi.

«Қыз Жiбектiң» «ұлттық киноның классикасы» атануының бiр сыры – оның экрандалуына қазақ мәдениетiнiң кiл майталмандары атсалысқан.

Бұған көз жеткiзу үшiн мына тiзiмге назар аударсаңыз-ақ жетiп жатыр: Ғабит Мүсiрепов (сценарий авторы), Асқар Сүлейменов (фильмнің қазақ тіліндегі нұсқасының редакторы), Олжас Сүлейменов (орыс тіліндегі нұсқасының редакторы), Нұрғиса Тiлендиев (фильмнің композиторы), Қадыр Мырза Әли (фильмдегі әндердің өлеңін жазған ақын), Асхат Әшірапов (фильмнің бас операторы), Гүлфайруз Ысмайылова (фильмнің бас суретшісі және Жібектің анасы – Айгөздің рөлін орындаушы), Сәбира Майқанова (Қамқа), Фарида Шәрiпова (Кербез), Ыдырыс Ноғайбаев (Қаршыға), Кененбай Қожабеков (Сырлыбай), Кәукен Кенжетаев (Базарбай), Қанабек Байсейітов (тұтқынға түскен батыр), Асанәлі Әшiмов (Бекежан), Әнуар Молдабеков (Шеге) – Құдай-ау, кiл классиктер емей, кiмдер?!

1925-1936 жылдары Қазақ драма театрында, 1936-1958 жылдары Абай атындағы опера және балет театрында қызмет еткен.

«Қыз Жібек» фильмі – әрі жоғары деңгейдегі өнер туындысы, әрі қазақ тарихы мен мәдениетінің экрандағы көркем бейнесі.

«Қазақ дегенің жетіп-артылады, қазақтың зиялысының бәрі қазір ит жетектейді.

Қазақ тәубашыл халық қой.

Қазақ әдебиеттану ғылымында Абай мұрасын зерттеуге қатысты көптеген айтыс-тартыстардың болғаны белгілі.

Қазақ халқымен еңбегін оның бай қазынасын көршілес халықтардың бәрі де сүйіп оқиды.

Ол өзінің әдеби тілі болмаған көшпелі қазақ ауылында өмір сүрсе де, орыстың Пушкин, Крылов, Гоголь, Лермонтов, Салтыков, Толстой, Белинский, Чернышевский сияқты көркем сөз бен азатшыл ой алыптарынан үйрене отырып, қазақтың жаңа әдебиетінің үлгісін пішті.

Абай мұрасын зерттеуді өз дәрежесіне жеткізбей тұрып, «Қазақ әдебиеті» газеті тарихын жасауды да дұрыс шешіп шығу мүмкін емес.

Осы тұста Абай шәкірттерін оның туыс-тумаларынан ғана емес, кейінгі «Қазақ әдебиеті» газетінен іздеу керек деген пікірлер де бой көрсетті.

Қазақ арасында «көптің кісісі, түздің адамы» деген ұғым-түсінік бар.

Жиырмасыншы ғасырдағы Марокко әдебиетінің майталманы, араб тілді әдебиеттің ақсақалы, француз тілді Мағриб поэзиясының пірі болған алпауыт ақын, ғұлама ғалымның күні бүгінге дейін қазақ тіліне аударылған бір ғана өлеңі бар болып шықты («Тыңда, балам», 1970 ж.).

Жалпы қазақ ұлты үшін бүл тақырыптардың өзектілігі неде?

Сіздің сұрағыңыздағы қазақ ұлты үшін бұл тақырыптардың өзектілігі неде дегеннің жауабы – осы.

Бұл оқиғаның қазақ халқының тарихындағы алатын орны қандай?

Иә, ұлттық жазба әдебиетіміз Ұлы Абайдың атымен, ұлттық мемлекеттігіміздің негізі Қазақ хандығының құрылуымен тікелей байланысты…

Бұл бағдарламаларда көрсетілген басты бағыттар іс жүзіне асып, межелі мұраттарға жеткенде, қазақ қоғамында қандай өзгерістер орнығады деп ойлайсыз?..

– Жалпы, қазіргі әлемде біздің қазақ елі сияқты, жаһандық өркениеттегі өз орнын, тарихи тамырлары мен рухани бастауларын шарқ ұра іздеп жүрген, нақты бағдарламалық іс—жоспарлар құрып, мол қаржы бөліп, жоғалтқанын түгендеп жүрген халық бар ма?

– «Әкеге қарап, ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» – дейді дана қазақ.

Қандай жоғары лауазымда жүрсеңіз де, қазақ тілін «қызметтік тілге» айналдыруға тырыстыңыз.

Сіздің пайымдауыңызша, еліміздің қоғамдық—саяси өмірінде қазақ тілін—мемлекеттік тіл ретінде, қазіргіден де белсендірек пайдалануға қарсы, «қасақана» жасалып отырған кедергілер бар ма?

– Қазақ тілі өзінің ауызша және жазбаша бірізділігі бар әлемдегі жоғары дамыған 600 тілдің қатарында, мемлекеттік тіл мәртебесіне ие 200 тілдің қатарында екен.

Қазақ тілі түркі тілдерінің ішінде өте бай тіл.

Бұл қазақ тілі – ғылым мен технологияның тілі емес дейтіндерге жауап.

Барлығына бір ғана – «іс-қағазды толығымен қазақ тіліне көшіріңдер» деген талап қойдым.

Сондықтан да, Димаш Құдайберген, Дәнелі Төлешова, Ержан Мақсым сияқты балауса таланттарымызды қолдауға әр қазақ асығуы тиіс.

«2 x 2 = 4» деген қағида қазақ клавиатурасымен «әчәһң» деп жазылады.

Цифрлы Қазақстанды қазақ цифрсыз жасап жатыр.

Сенбесеңіз, мысалға «2020 жыл» дегенді қазақ клавиатурасымен жазып көріңіз.

Қазақ клавиатурасымен.

Сонда өзге тіл клавиатурасына ауыспай қазақ клавиатурасында қарапайым сандарды жаза алмасақ, яғни бірінші сыныптан аттай алмасақ, өмір бойы «двойшник» болып бір сыныпта отыра беруіміз керек пе?

Қазақ клавиатурасында жалпы цифр жоқ.

Қазақ клавиатурасымен әдеби шығарма ғана жазуға болады.

Синус пен косинустың сырын транзистор мен резистордың жырын ұғатын қазақ аз да болса бүгін бар.

АҚШ Мемлекеттік Департаментінің маңызды архивтер кітапханасында сақталған бұл кітапты тауып, түпнұсқадан оқып, Батыс жиһангезінің естеліктеріне арқау болған ХIХ ғасырдағы қазақ қоғамы, тұрмыс-тіршілігі, саяси жағдайы туралы мәліметтерді оқырманға ұсынып отырмыз.

Осы аралықта 940 шақырым жол жүріп өттім», – деп сапар бастамасын түсіндірген ол кезінде қазақ даласына әмір жүргізген төре, Шоқан Уәлихановтың әкесі Шыңғыс төрені қалай кездестіргені туралы әңгімені былайша өрбітеді: «Біздің вагондағы жалғыз жолаушы – әйгілі Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы, Шыңғыс төре екен.

Мейлі, қалай болса да, бұл оның қазақ даласынан алған әсерінен туған сөздер екені шындық.

Өзіне мәңгі бодан еткісі келген орыстың кертартпа саясаты «Қазақ» атауын жоюға тырысып, оны «Қырғыз» деп көрсетіп, қастандық қақпанын алысқа құрып келді.

Қазақ тарихындағы үш жүзге бөліну жағдайы да оның естелік кітабынан қағыс қалмайды.

Тіпті бұл жердің 1469-1511 және 1521-1599 жылдары Қазақ хандығының астанасы, Қыпшақ мемлекеті мен Ақ Орданың бас қаласы болғанын шетелдік саяхатшы білді ме екен?