Платон сияқты ұлы ойшылдың осыны түсінбеуі мүмкін бе?..

Яғни ұлы Абайдың:

Сатершиновтың: «Ұлттық философияның ерекшелiктерi қазақ сахарасының топырағынан өсiп өркендеген Ұлы дала ойшылдарының – Тоныкөк пен Қорқыттың, Жүсiп Баласағұн мен Махмұт Қашқари, Иассауи мен Иүгiнекидiң қазақ жыраулары мен зарзаман ойшыл ақындарының, Абай мен Шәкәрiмнiң дүниетанымдық iлiмдерiнiң өзегiн құрайды» [9, 4 б.], – деген құнды пікірі қазақ дүниетанымының адамзаттық мәнін білдіретін тың әрі маңызды қырын өте орынды ескерген.

XІ ғасырдың ұлы ғалымы, тіл зергері Махмұт Қашқари «Диуани лұғат-ат түрк» еңбегінде ізгілік ұғымын қолданады.

Баласағұнмен замандас өмір сүрген, тарихта өшпес аты мен ізгі жолы қалған ұлы ойшыл, ақын Қ.А.

«Ізгілікті – істіліктің, яғни ақылдылықтың белгісі» деп түйіндеген ұлы шейх адам болмысының адамгершіліктік тазалығы мәселесін сопылық көзқараспен шешеді.

Қоғам жүйесін теориялық тұрғыдан қарастыра отырып, ұлы ойшылдың көтерген көптеген әлеуметтік философиялық концепцияларының өзегінде арқау болып тұрған мәселе, біздің пікірімізше – адамның моральдық болмысына негізделген әлеуметтік мінез феноменін қарастыратын платформасы.

«Адам баласы – Ұлы Жаратушының құдіретімен келген жұмбағы мен сыры қалың құбылыс.

Сондықтан ол осы, бір ғана «қоғам – рухани моральдық тұтастық» дейтін ғылыми-онтогенездік канонға бүкіл адамзат ейкуменіндегі қоғамдық болмыстың бар тағдырын – «Ұлы қоғам», «демократиялық қоғам», «ұжымдық қала-қоғам», «ізгілікті мемлекет», «қайырымды қала тұрғындары», «қайырымды қала басшылары», «меритократия», «қайырымды басшы», «олардың бақытқа жету жолдары» деген сияқты жағымды пародоксалды универсалилерге жүгіндірді.

Осы концепцияны ол адам қоғамын Ұлы, орташа, шағын қоғамдарға бөле отырып, «Ұлы қоғам дегеніміз – бірімен-бірі біріккен және біріне-бірі көмек көрсететін көп халықтардың жиынтығы» [13, 61 б.], – деген ой қорытындымен растай түседі.

Осы концепцияны ол адам қоғамын Ұлы, орташа, шағын қоғамдарға бөле отырып, «Ұлы қоғам дегеніміз – бірімен-бірі біріккен және біріне-бірі көмек көрсететін көп халықтардың жиынтығы» [13, 61 б.], – деген ой қорытындымен растай түседі.

Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» [3] бағдарламалық мақаласы қазақ халқының тарихи үдерістегі маңызды рухани құндылықтарын айшықтаса, оның «Ұлы Даланың жеті қыры» [4] еңбегінде халықтың ежелгі заманның өзіндегі материалдық мәдениетті өркендетудегі жетістіктеріне назар аудартады.

Аңдатпа: Мақалада ұлы ойшыл Абайдың концептуалды философиялық қөзқарастарын қазақстандық қоғамды жаңғырту жағдайында, жаһандану және ақпараттық технологиялар ғасырында анықтауға, Қазақстанның рухани даму мәселелерін шешуде Абай шығармашылығының дүниетанымдық әлеуетін ашуға әрекет жасалды.

Жаһандану және постиндустриалды қоғам дәуірінде адамның рухани құндылықтарын қалыптастыру маңызды, сондықтан Абай шығармашылығының барлық аспектілерін, атап айтқанда, «Қара сөздер» жұмысының материалдары негізінде авторлар «толық адам» тұжырымдамасын түсіну үшін ұлы ойшылдың философиялық және дүниетанымдық идеяларының табиғаты мен мәнін зерттеді.

Ұлы ойшыл жаңа дүниетанымды, қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі барлық нәрседен түбегейлі ерекшеленетін жаңа рухани құндылықтарды негіздеді.

Ұлы гуманистің адамгершілік кодексі: «Адам бол», бұл осы дүниеде бағдарлана білуді және таңдау мен жауапкершілікті білуді білдіреді, Абайдың бұл сөздері ұрпақтың бағдарына айналуы тиіс.

Кіріспе.Мақалада қазақстандық қоғамды жаңғырту жағдайында, жаһандану және ақпараттық технологиялар ғасырында ұлы ойшыл Абайдың концептуалды философиялық идеяларын анықтауға, Қазақстанның рухани даму мәселелерін шешуде Абай шығармашылығының дүниетанымдық әлеуетін ашуға әрекет жасалды.

Ұлы ойшылдың философиялық қара сөздеріндегі әр сөздің дүниетанымдық әлеуеті бар, ол ұлттық сана-сезімді қалыптастырады, және халықтың интеллектуалды ұлт ретінде рухани дамуына ықпал етеді

Тоқаев Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойын мерекелеу туралы 2020 жылы 10 тамызда жарлыққа қол қойды, 2020 жылғы 30 мамырда Қазақстан пандемия жағдайында қарамастан әлемдік деңгейдегі ұлы ойшылдың мерейтойын атап өтті.

Мақала жаңа дүниетанымды, жаңа адамгершілік құндылықтарды, өмірдің жаңа принциптерін тұжырымдаған ұлы ойшыл Абайдың шығармашылығына арналған.

Орыстандыру саясаты, номадтарды отырықшы өмір салтына күштеп көшіру, шаруаларды жерсіздендіру, орыс шенеуніктерінің озбырлығы – ұлы ойшылды бей-жай қалдыра алмады.

Жаһандану және постиндустриалды қоғам дәуірінде адамның рухани құндылықтарын қалыптастыру маңызды, сондықтан, Абай шығармашылығының барлық қырларын жан-жақты баяндауды талап етпей, атап айтқанда, «Қара сөздер» жұмысының материалында авторлар «толық адам» тұжырымдамасын түсіну үшін ұлы ойшылдың философиялық идеяларының табиғаты мен мәнін зерттеді.

Рухани сабақтастығын мойындай отырып ұлы ойшыл жаңа дүниетанымды, жаңа рухани құндылықтарды негіздеді.

Ұлы гуманистің адамгершілік кодексі: «Адам бол!», бұл осы дүниеде бағдарлана білуді және таңдау еркіндігі мен жауапкершілікті мойындауды білдіреді, Абайдың аталған сөздері ұрпақ бағдарына айналуға тиіс.

Ұлы ойшылдың талдауы сындарлы сипатқа ие, соның нәтижесінде жалпы адамзаттық проблемалар, жақсылық, адамгершілік, жанашырлық, мейірімділік, бостандық және жауапкершілік идеялары көтеріледі.

Ұлы ойшыл өзінің «Қара сөздері» атты еңбегінде білімнің, ғылымның күшін және танымның маңыздылығын көрсетті, Абайдың сөздеріне сәйкес адам тұғанда саналы болып тумайды, адам айтқан сөздеріне құлақ салып, естіп, олардың әрекетін көріп, еңбектену арқылы білімді болады.

Ақылды адам – кеңестерді тыңдайды, айналасындағы әлемді танып біледі және адамдарға пайда әкелуге тырысады, ақымақ адам – мақсатсыз іс-әрекеттерді ұнатады, уақытты бос өткізеді, өмірде өзінің орнын таба алмайды деп, ұлы ойшыл анықтайды [1, 83 б.].

Ұлы ойшыл замандастарының өмірін, құндылықтарын, мұраттарын сынға алды, қазақтардың өмір салтын басқа халықтардың өмір салтымен салыстыра отырып, дәстүрлі қазақ өмір сүру тәсілінің артта қалғанын көрсетті.

Ұлы гуманисттің сынауы сындарлы болып табылады, ол қазақтардың дәстүрлі идеялары мен құндылықтарын сынға алып қана қоймай, оларға прогресс білдіретін жаңа пікірлерді қарсы қойды, қазақтарды қызметке, белсенділікке және жеке жауапкершілікке шақырды.

Абай бекершілікті, қорқақтықты, өзімшілдікті, бекершілікті, жалқаулықты сынға алды, он төртінші сөзінде ұлы ойшыл ар-намысын жоғалтқан және ұят сезінбейтіндерді, өлшем сезімін жоғалтқан адамдарды адам деп айту қиын екенін атап өтті.

Ұлы ойшылдың «толық адам» тұжырымдамасын қалыптастырудың маңызды аспектісі еңбек тұжырымдамасына жаңа көзқарас болып табылады.

Бір жағынан, Абай адамның, тұлғаның қалыптасуы мен дамуындағы еңбектің рөлін көрсетті, еңбектің, қызметтің арқасында білімді, ғылымды түсінуге болады, сонымен қатар ұлы ойшыл еңбекті өмір үшін құрал, оның болмысының негізі ретінде де түсінді, сондықтан жиырма бесінші сөзінде Абай бұл туралы былай жазған, «адам бір кесек нан туралы алаңдамаса, ол білім мен мәдениеттің қажеттілігін сезінеді және балаларына осы ұмтылысты оятып тәрбиелейді» [1, 92 б.].

Ұлы ойшыл және гуманист – жамандықтарды жою жолдары ретінде – туған халқына деген сүйіспеншілік пен білімді анықтайды, олар әділеттілікке қол жеткізуге көмектеседі Абай былай деп жазды: «Адамшылықтың алды – махаббат, ғадаләт, сезім.

Сонымен қатар, ұлы ойшыл адамның таңдау еркіндігі мен адамның жауапкершілігін мойындады.

Әбділдин былай деп жазды: «Абай ұлы гуманист ретінде адам бостандығын, адам таңдау еркіндігін, адам жауапкершілігін мойындайды» [5, 295 б.].

Осылайша, ұлы ойшыл ағартушылық, ақыл-ой және білім идеясын адам өмірінің негізгі принциптері ретінде жаңаша қарастырады, олар арқылы кемелді адам өмірінің барлық жақтарын анықтайды.

Абай адамның, тұлғаның қалыптасуы мен дамуындағы еңбектің рөлін көрсетті, еңбектің, қызметтің арқасында білімді, ғылымды түсінуге болады, сонымен қатар ұлы ойшыл еңбекті өмірдің құралы, оның болмысының негізі ретінде де түсінді.

Шығыс пен батыстың ұлы ғалымдарының еңбектерін зерттеу және ойларын құрметтеу, Абай отандық халық тарихында алғашқылардың бірі болып Шығыс пен Батыс идеяларының синтезін жүзеге асырды.

Ұлы ғұлама Әл-Фараби өз шығармашылығында қайырымдылық, ізгілік, әділдік сынды этикалық мәселелерді зерделей отырып, адамның рухани жетілуін оның бойындағы қайырымдылық қабілетінің қалыптасуы арқылы қарастырады, себебі қайырымдылық адамды ізгілендірудің үздік құралы, адамды ізгілік пен бақытқа жетелеудің жолы болып табылады.

«Ең күшті ой ізгілігі мен этикалық ізгілік бір-бірінен айырғысыз» деу арқылы ұлы ойшыл ғылым мен білімнен де бұрын, тәрбиенің рөлін маңыздылай түсті.

Қазақы әдептің ежелгі бастау қайнар көзі мен түпнегізі үш мың жылдай Еуразияның Ұлы даласында мекендеп, өркендеген скиф-сақ, ғұн, үйсін, қаңлы мен түркі бірлестіктерінің бай мәдениетінен нәр алады.

Осыдан екі мың алты жүз жыл бұрын өмір сүрген сақ даласының ойшылы, әлемдегі “ұлы жеті ғұламаның бірі” Анахарсис (Анарыс) өзінің әдеп және адамгершілік туралы терең ой маржандарын саралай отырып, маскүнемдік туралы мынадай пікір білдіреді: «Бірінші тостақты, әдетте, денсаулық үшін, екіншісін – рақатқа бату үшін, үшіншісін – ардан таза болу үшін, төртіншісін – ақылдан алжасу үшін ішеді» дейді [6].

Жарты әлемді жаулаған әйгілі жиһангер, қолбасшы Шыңғыс ханның «Ұлы жасағы» да тек құқықтық емес, моральдық-этикалық нормалар жиынтығы деуге де болады.

Қазақ қоғамының «Ұлы жасаққа» негізделген кейінгі құқықтық саласы да ізгілікті және гуманистік мазмұнға ие.

Ұлы жасақтың гуманистік бағыты әділ, таза адамдарды, ғалым мен данышпандарды құрметтеу, адамдардың бір-біріне сүйіспеншілік танытуы, ұрлық, жақынына сатқындық жасамау, үлкендерді сыйлаудан бастап, ізгілік қасиеттерді бойға жинақтауды үйретті.

Бұл мәдениеттің ерекше болуына оның территориясы арқылы Ұлы жібек жолының өтуі ықпал етті.

Ұлы Жібек жолы арқылы түрлі мәдениеттермен жүзеге асқан байланыс, материалды және рухани құндылықтармен алмасу өзара ықпалдастықты нығайта түсті.

Ұлы Қытай ойшылы Конфуций «текті адам» тек қана этикалық ұғым ғана емес, ол саяси-мәдени ұғым екендігін айтқан еді.

Ұлы Абайдың айтуынша, дана адамдағы білім, ақыл-ой мен ынта-жігері, жақсылықты көздеген игілікті істерге, адамдарға деген сүйіспеншілікке бағытталуы тиіс.

«Брахма – мәңгі, ұлы әрі дана.

Гонгореннің зерттеуі бойынша, Махабһарат немесе Ұлы Бһарат, Веда ілімдеріндегі Ригведада («rgveda») аты аталған патша есімі.

Куру да Ұлы Бһараттың тағы бір патшасы.

Санскрит тілінен аударғанда «Ұлы Үндістан» мағынасын беретін көне үнді эпосы «Махабһарат» Үндістанның ежелгі тайпаларына ауызша тараған аңыздар мен жырлардың негізінде құралған.

Аңызға сәйкес, түрлі құдайлардан туылған бауырлар Юдхиштһир – Яма немесе Дһарма құдайының ұлы, Бһимасена – жел құдайы Ваюдің, Арджун – найзағай құдайы Индраның, ал егіздер Накул мен Сахадэв болса, Пандудың екінші әйелі Мадриден туылған Ашвиннің ұлдары деп баяндалады.

«Махабһарат» деп аталатын ұлы поэма екі туысқан ұрпақтың өзара қантөгісі баяндалатыны жөнінде жоғарыда атап өткеніміздей, ескерткіштің алғашқы өлеңі, оның құрамына кірген «Махабһараттың» алтыншы кітабымен байланыстырылады.

Бһагавад-Гита «Махабһарат» дастанының ажырамас бөлігі болып табылатындықтан, оның шығу кезеңін ұлы эпостың шығу уақытымен байланыстырған жөн деген пікірлер де жоқ емес.

«Бхагавад-Гитаның» біздің заманымыздан бұрын жазылғандығы «Махабһарат» дастанының өзінде Курукшетрдегі ұлы шайқас рухани тоқырау кезеңінің (кали-юг) алдында болғандығы айтылса да, шығыс пен батыстың ғалымдарының кейбірі өз зерттеулерінде археологиялық дәлелдерге сүйенсе, екіншілері поэмада суреттелген астрономиялық ай мен күннің тұтылуы, жұлдыздардың аспанда орналасуы, аспан денелерінің байланысы секілді құбылыстарға жүгіне отырып, «туындының» шығу кезеңін әр түрлі уақытқа жатқызады.

бастап Васудэвтің ұлы Кришнаны Құдай деп оған сыйына бастаған бхагаваттар сектасының ілімін толықтай зерттеп, айтылған жолмен шығарманың уақытын анықтауға тырысты.

18 өлең мен тарауға бөлінген эпос туралы философ Субба Раудың ойынша, «Махабһарат» поэмасы 18 кітапқа бөлінген және де ұлы шайқас та 18 күнге созылғандығын білеміз десе, неміс шығыстанушысы Пауль Дойссен «Бһагавад-Гитаны» үшке бөледі: бірінші тарауында этикалық мәселе қарастырылса, екіншісінде – теологиялық, үшіншісінде – психологиялық.

Ал ұлы Азия мен дана Шығысқа көз жіберіңізші.

Рамаяна эпосының басты кейіпкері – Айодхьи патшасы Дашаратхидің ұлы Рам поэмада адал жар, ержүрек батыр ретінде бейнеленеді.

«Махабһарат» соғыс атаулының адамзатқа қандай бүлік әкелетінін бұдан 4000-5000 жыл бұрын айтқан ұлы туынды.

Әбу Насыр әл-Фараби – адамзат баласының өркендеп дамуында өшпес із қалдырған ортағасырлық ұлы ойшыл, данышпан.

Президентіміз өзінің «Ұлы даланың ұлағатты тұлғасы» атты мақаласында көрсеткендей, «мерекелеудің басты мақсаты – әл-Фараби мұрасын зерделеуге жаңа серпін беру, әлем тарихындағы оның орнын айқындап, есімін ұлттық бренд ретінде ұлықтау», [1] – деп атап көрсетті.

Ғұлама мұндай қоғамды - ұлы, орташа, шағын түрлерге бөлді.

Бақыт – әрбір адам ұмтылатын ұлы мақсат.

Басқаша айтқанда, қазақ ғарышында, оның ұлы даласында қалыптасқан ойы әлемдік философия тарихының құрамдас бөлігіне айналды.

Ұлтты ұйыстыратын да ұлы идеялар.

Осындай ұлы идеяларға еш уақытта кенде болмағанбыз.

Ендеше, адамзатқа ортақ құндылықтарды заманауи талаппен бірлікте қарастыра отырып, өзімізді шыңдау бүгінгі заманның күн тәртібінде тұрған ұлы іс.

Діни қордың ғылыми жұмыстарды үйлестіруі кезінде әл-Фараби сынды алып философты шығарған Ұлы Даланың ғылым-мәдениетке қосқан үлесін растап, діннің прогрессивті сипатын танытатын болады.