Осы бағытта Орыс әдебиеті кеңесі белсене араласқан жобаларды атап өтсем деймін.

Осы мақсатпен төрт жыл бойы Ақұштап Бақтыгереева, Татьяна Фроловская, Валерий Михайлов, Надежда Чернова, Бақытжан Қанапьянов, Ғалым Жайлыбай, Үміт Тәжікенова, Орынбай Жанайдаров, Аслан Жақсылықов, Жарылқап Бейсенбайұлы, Юрий Поминов, Александр Тараков, Қайрат Бақбергенов, Амантай Өтегенов, Ольга Григорьева, Құлтөлеу Мұқаш, Римма Артемьева, Алмат Исаділ, Жанарбек Әшімжан сынды белгілі қаламгерлер Еуразиялық топ кәсіпорындары – Хромтау, Ақтөбе, Рудный, Ақсу, Павлодар қалаларына барды.

Оған Қазақстанның әр облысынан ондаған жазушы, ақын, драматург қатысып қорытындысында осы жанрлар бойынша үш кітап жарық көрді.

2016 жылы осы еңбегі үшін М.

Осы аудармадан түйген ойын Микола ақын «Ақынды сүю – сол ақынның елін сүю.

Осы атқарылған істер белгілі қазақ жазушыларын шетелге таныстыруда зор маңызға ие.

Осы жақында ғана Ивана Щеголихин, Морис Симашко, Герольд Бельгер сынды қаламгерлерді еске алу кеші өтті.

Бұған себеп: осы салада өнімді шаруа тындырып жүрген «Аударма» баспасы жабылып қалды.

Осы арада ертеректе Ресейде мынадай бір қызықты эксперимент жүргізілгенін айта кетейін.

Міне, көркем аударманың бүгінгі көкейтесті мәселесінің бірі – осы түпнұсқадан тікелей аудару жайы.

Бұдан қырық жылдай бұрын «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған «Алаң туғызарлық ахуал» және «Шетел тілдері шеттетіле бермек пе?» деп аталатын мақалаларымда да осы мәселені алға тартқан едім.

Бір тілде жазылған шығарманы екінші тілге аудару – осы жұрттың игілігіне айналатын жаңа туындыны өмірге әкелумен пара-пар нәрсе.

Осы орайда Әдебиеттің бір саласы – деректі прозаның екі құрылтай аралығындағы көрінісі толғамды да тартымды көрінер еді.

Осы ретте деректі проза шығармашылығының алға шығуы уақыттың талабына сай өнімді де өнікті болуында дер едік.

Осы ретте қаламгер – замандасым Орысбай Әбділдаұлының мына бір өткір сөзі ойға оралып тұр.

Осы орайда кезекті сөзінде айтқан Әбекеңнің (Тәжібаев): «Әрбір жаңа шығарма дүниеге тұңғыш келген жаңа адам сияқты.

1929-1950 жылдары болған Америкадағы ұлы дағдарыстан шығуға бірден-бір факторлардың бірі осы – фантастка.

Осы корпорацияның қолдауымен «Кәусар бұлақ» атты кітаптар шыға бастады.

Осы байқаудың арқасында «Дарабоз» Халықаралық сыйлықтың иегерлері анықталды.

Осы бағдарлама бағытында республикамызда бірқатар құптарлық істер басталып та кетті.

Осы орайда «Балдырған» журналы мен «Ұлан» газетінің де балалар еншісіне тұшымды өлеңдер мен әңгімелер тарту еткенін айта кеткен орынды.

Бала тәрбиесіне қатысты құралдар, кез келген көркем туындыларымыз да, міне, таза осы тұрғыда жазылуы тиіс.

Міне, дәл осы мәселеде, Мәңгілік ел болудың ертеңін бүгіннен ойлайтын жандарға балалар әдебиетінің тигізер көмегі орасан зор.

Жоғарыдағы басшылар мен құзырлы орындар осы «Астана – Бәйтерек» конкурсын қайта тірілтсе, нұр үстіне нұр болар еді.

Осы жақсы дәстүрді Алматы облысы «Жетісу балалар кітапханасы» деген атпен бастап кетті.

Осы үлкен аудиторияға үкімет арқылы болса да енуге жол табу керек.

Дау жоқ, басты гәп – сапада, осы әр жыл сайын жарық көріп жатқан жүздеген сыни дүниелер – қандай сын мақалалар, олар шын мәнінде әдеби-көркем бе, қаншалықты білікті де әділ, міне, бұл сұрақтардың жауабы – басқа мәселе ғана емес, басты мәселе.

Тек осы орайдағы менің бір алаңым – осындай жас сыншы жігіттерден айырылып қалмай, бұлардың да өсіп Мұқаметжан Қаратаев, Зейнолла Серікқалиев, Сағат Әшімбаевтардай болуларына, әдебиет биі, ұстаздарына айналуларын көрсек дегім келеді.

Бүгінгі таңдағы ең атақты сын мақала да – осы.

Мен құдіретті қаламгерге қаламды Құдай беретініне қосыламын; бірақ осы бақты бағалап, кіршіксіз таза сақтап, жауапкершілікті сезініп, Құдай берген қаламды көтере алмасаң, яғни өзіңді-өзің сыйламасаң, өзіңді-өзің Сыншы болып қорғап, қолдап тұрмасаң, осы бақтан, жаңа сөз әлемін жаратушылыққа жеткізген тақтан айрылып қалуың өте оңай.

Мен құдіретті қаламгерге қаламды Құдай беретініне қосыламын; бірақ осы бақты бағалап, кіршіксіз таза сақтап, жауапкершілікті сезініп, Құдай берген қаламды көтере алмасаң, яғни өзіңді-өзің сыйламасаң, өзіңді-өзің Сыншы болып қорғап, қолдап тұрмасаң, осы бақтан, жаңа сөз әлемін жаратушылыққа жеткізген тақтан айрылып қалуың өте оңай.

Өйткені, осы қаламгерлік құдіретінің тамыры – Ар, Адалдық, Азаматтық.

Осы ақиқатты да Унистон Черчилль айтқандай, шынында миы аз ба, көп қаламгерлеріміз әлі ұқпайды.

Осы арада халықшыл әкім Бердібек Сапарбаевтың «Мықты екендеріңді білейін, Оңтүстікті басқарып көрші», – деп айтыпты деген сөзі еріксіз есіме түседі.

Осы тұрғыда ішімізге басып кірген батыстық жүйені, мүддені өзгертуге Бас уәзірдің шамасы жетіп жатыр ма?!

Енді осы Дулат, Қабдеш ағалар шыққан биіктерінен төмендемей, мына ханзу Мо Ян, түрік Орхон Памук, жапон Кобо Абэлермен иық таластыру керек емес пе?!

Мәселен, қалың ел – өзімізді-өзіміз масқара етсек те – осы жазушылар не айтып жатыр, не айтады деп қазір де күтулі.

Бұдан кейінгі кейбір үзінділер де осы еңбектен алынған].

Өзімнің хал-жағдайымның, мүмкіндігімнің жоқтығына, пұшаймандығыма әрі бейшара күйіме әрі пақырлығыма қарамастан аса қажет деп есептелгендіктен, осы игілікті жұмысты қалайда қолға алуға бел байладым.

Осы жайды ойлағандықтан, мына тарихи оқиғаларға ой көзімен қарап, зерделеуді өзіме мақсат еттім.

Осы кітапты оралымды да бейнелі, әрі дәстүрлі әрі мадаққа сай сөздермен бастауға шама-шарқымның келетіндігіне кәміл сенімім жетті», – дейді ұлы баба.

Сөйтіп жоғарыда айтылған осы үш жағдайға байланысты бұл тарихты шынында да Рашидтің (Хақ жолындағылардың) тарихы деп атауға болатын еді».

Осы ретте М.Қазыбек оның әдебиет, өнертанушы, кітаптанушы ғалым екенін де айта келіп, ұлы бабаның кітап көшірушілер туралы жазған бөлімінің қазірде қызығып оқитын, танымдық, тарихи мәні жоғары, кітап басу ісінің, кітапты көркемдеу өнерінің, кітап шығару мәдениетінің жетістіктері туралы жазылған арнайы салалы еңбек екенін атап өтеді.

Мен осы жолы да сол әдетімді қайталап отырмын:

Егер біздің халықтық фольклорымыздағы қаһармандық, ғашықтық, діни, салт-тұрмыстық дастан-қиссаларымызды түгелдегенде барлығы 500-600-дей дара да сара шығарма бар (әрине, алуан нұсқалары санға кірмейді) деп білсек, «Алпамыс батыр», міне, осы шалқыған Жыр теңізінің ең шалқар терең көлі.

Біз егер оларды жеке бір ғалам Жер шары деп білсек, онда «Алпамыс батыр» – осы планетадағы неше түрлі жота, таулардың Асқар Биігі.

Мұндай Алпамыстың қасында мұхиттай дастан – өлеңмен жазылған қырғыз эпопеясының орталық кейіпкері – оқ өтетін, от өртейтін Манас батыр да аласалық танытып қалмай ма осы?!

Адамзатқа ортақ ақиқат осыған сайғанда біз осы «Алпамыс батырдай» Халықтық Сырды, жер жүзі тақ тұрар Асыл Жырды қалай қастерлесек те жарасатыны дәлел тілемесе керек.

Дастандағы барлық ой, оқиға осы бір перзентке зар болудан басталып, ширыға өрбиді…

Міне, нақ осы жерде бұлардың тілегі ақыры қабыл болып, түстеріне Баба түкті Шашты Әзиз кіріп, Жаратқанның екеуіне Алпамыс атты ұл, Қарлығаш атты қыз сыйлағанын айтады.

Кейінгі кезеңдерде осы өзбектер пысықтық көрсетіп, өскен ұлттық, мемлекетшілдік сана танытып, кеңес кезінде-ақ жыр «Алпамысты» иемденіп, қазіргі жеке мемлекет кезінде халықаралық мәртебелі ұйым ЮНЕСКО-ның: «Алпамыш» дастаны – өзбек халқының ұлттық эпосы» деген шешімін шығартып, бүкіл әлем аясында 1000 жылдығын тойлатса, ол да әлгі Жиделібайсын қоңыраттарының арқасы.

Тіпті енді осы эпостың кейбір үлгілері өздерінде бар түркі халықтары: айталық, қарақалпақ («Алпамыс»), башқұрт («Алпамыш пен Барсын хылду»), татар («Алпамша»), алтайлықтар да («Алып Манаш») белсенділік байқатып, «Алпамыс» біздікі» деп жатса, оған да қарсы шығудың жосығы шамалы.

Біз енді алдағы уақытта осы «Алпамыс батырымыздың» жауһар жырлық ажарына сай, бас қаһарманымыздың адамдық-батырлық тұлғасына сәйкес қам-қарекет жасап, Қазақстанымыздың аумағында қайнап-сайрап қалмай, әлемдік деңгейге шықсақ, Алпамыстың кім екенін ағылшын мен арабқа, француз бен испан, зұлыс, ханзу қараққа ұғындырсақ, іс бітерсек, сонда осыған дейін жылдар бойы жіберген есеміз қайтып, кемшініміз толып, ойдағымыз болып, Алпамыс батырымыз әлемдегі өзінің төл, лайықты орнын ойып алып, таланты мен таланы аспаса да, алдымызға түсіп кетіп жүрген көп ұлттармен теңеліп қайтарымыз, бұдан кейін жаңа басқа әнді айтарымыз ақиқат қой.

Осы жерде осындай өлшемді кемеңгер В.И.Лениннің: «Тарихи қайраткерлердің сіңірген тарихи еңбегі олардың осы күнгі талаптарға қарағанда жаңалық енгізбегеніне қарай бағаламайды; өзінен бұрынғыларға қарағанда олардың қандай жаңалық енгізгендігіне қарай бағаланады», – деген сөзімен тұздықтай кетсем, тиянақтала түседі.

Осы жерде осындай өлшемді кемеңгер В.И.Лениннің: «Тарихи қайраткерлердің сіңірген тарихи еңбегі олардың осы күнгі талаптарға қарағанда жаңалық енгізбегеніне қарай бағаламайды; өзінен бұрынғыларға қарағанда олардың қандай жаңалық енгізгендігіне қарай бағаланады», – деген сөзімен тұздықтай кетсем, тиянақтала түседі.

Міне, осы тұрғыдан келсек, біздің «Алпамыс батырға» қатысты әттеген-айымыз аз емес, әділетсіздіктер де орын алып отыр десек асыра айтпаспыз.

Әріптес қаламгер Өмірзақ Ақжігіттің «Алпамыс – Қоңыраттың ғана батыры ма?» деген өткір мақаласындағы сондай бір ащы, шамырқанған шындықты паш еткен біраз ой-пікірін ортаға салайын: «…Қапа болуымыздың басты себебі де осы, Алпамыс батырға байланысты.

Бұл жерде осы жағдайға найман жігіттері ғана кінәлі ма?

Тұздай ащы өкініш сол – Өмірзақ Ақжігіт осы мақаласында-ақ өте орынды айтқандай, «қазаққа ортақ тарихи тұлғаларды» рулық иелік, насихат, қамқорлық деңгейінен асыра алмай жатқанымыз.

Осы мезгілдерде он оқ тайпасының көсемі Ышбара қаған шүршіттермен бірнеше рет шайқасады.

Әрине дүниеге келген күні сағатына дейін мәлім жеке адам емес, әдеби шығарма, Әлеуметтік Тұлға болғандықтан Алпамысқа қатысты осы датаны мойындап, ғалымдармен келісіп белгілесек – өте орынды.

Ендеше осы орайда нелерді және қалай істеуіміз керек?!

Енді осы бастаманы жалғастырсақ және, біздіңше, жыбырлап көп істеудің пайдасынан зияны басым, Алпамыстың сырты дардай (іші қандай), ұқсас ескерткіштерін Қазақстанның барлық жерлеріне (облыстарына) топырлатып тұрғызудың да қажеті шамалы; Алпамыстың айбынын аңғартар, асылдығын ашар, алыптығын асқақтатар бірнешеу болса да бірегей ескерткіш, естелік, еңбектер кешенін жасап, жазып, қашап, салып, сәтті жүзеге асырған дұрыс.

Міне, осы той аясында «Алпамыс батыр» жырының сараланған негізгі нұсқасы қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде мол таралыммен, мәселен, 100 мың данамен шығарылып, таратылуы шарт.

Осы қала орны да Жаңақорған аумағында, белгілі қаламгер ағамыз Адырбек Сопыбеков ескі тарихи картадан тауып анықтағандай, көне Өзгент қаласының іргесінде жатыр.

Енді осы Гүлбаршынның менің Қожамберді ауылымдағы ерекше көркем сәулет мұрасы – Көккесене күмбезіне жерленгенін ескерсек, қазақтың тағы бір қасиетті мекені Алпамыспен және сабақтасады.

Бірақ менің ойым оның қайын жұрты Жаңақорғанды жайласа, жары Гүлбаршынға Жаңақорған жерінде жеке қала салынса, тіпті Гүлбаршынның өзі менің ауылымда мәңгілік мекенін тапса, Көккесенені зерттеп, оның сақталған жалғыз суретін бізге жеткізушілердің бірі, ұмытпасам, Каллаур болуы керек, күмбездің астында бір батырдың бейіті жатқанын жазғаны жадыма оралып отыр; осы батыр Алпамыс емес пе екен?

Әкімдікте көп отыра алмаса да, осы Сұлтанбек Тәуіпбаев белгілі жерлес журналист, белсенді жаңақорғандық Бақтыбай Айнабековтің: «Қорасанын ұмытпаған ел Алпамыс батырын да ұмытпағаны жөн ғой» деп ой салуы себеп болды ма, жоғарыда айтылғандай жағдайды, айрықша фактілерді білген соң, Алпамыс батырды ардақтауға кірісіп кетіпті.

Ендеше осы бір ерекше ескерткіш-мұражайдың салынуы қажет-ақ.

Осы өңірлердің қазақтың бүгінгі Жиделі байсын жерлері екеніне де ешкім таласпас.

Ендеше осы Қаратау бойының, Сырдария ойының жөнсіз өзгерген, жосықсыз өңі кеткен тұстары болса, қамқорлық жасап қалпына келтіріп, күтімге алсақ, бұған көп ақша да керек емес, біз сонда Алпамыс, Гүлбаршын ғұмыр кешкен, жерім, елім дескен байтақ та байсын қоныста жүргендей сезінбейміз бе?

Осы сұрақты көрнекті абайтанушы, филология ғылымдарының докторы, бүгінгі қазақ әдебиеттануының абыз ақсақалы Мекемтас Мырзахметовке қойған едік.

Сондықтан Абайтануға қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстарының барлығы осы жолға қойылуға тиіс.

Міне, енді осы еңбектерді зерттеушілер кеңінен кәдеге жаратуға тиіс.

Отаршыл патша үкіметі осы қасиетіміздің түбіне жетіп тынды.

Батыс Сібір генерал-губернаторы М.Сперанский сияқтылар «қазақ даласында өсетін сексеуіл деген ағашты балталасаң да сынбайды, оны тек өзіне-өзін ұрып қана сындыруға болады екен» деп, осы әдісті қолданғаннан кейін бұрынғы рухани тұтас бітімді халық мінез-құлқы бұзылған, бәлеқор, арызқой, тыныш жатпайтын тобырға айналды.

Міне, осы «бірімен бірі табиғи түрде жалғасып, дәстүрге айналған рухани құбылысты толық танып, ғылыми тұрғыдан халыққа насихаттау – абайтану саласындағы ең басты міндетіміз» дейді М.Мырзахметов.

Осы орайда «Қазақтың бояусыз, еш жасандылықсыз сұлу қыздарын дәріптейтін, жастарға үлгі болатын байқаулар неге ұйымдастырмасқа» деп налиды абайтанушы.

Ұлттық код атаулы – ауыз әдебиеті, фольклор, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, мәдениет те осы орталықта әзірленетін дүниелердің өзегін құрайтыны сөзсіз.

Дәл осы ұстаным бүгінгі күні де Абайға деген көзқарасты айқындайды.