Желілі ұйқас Абай поэзиясында да орын алып, қолданысқа түскен үлгілерін ұшырата аламыз.

Абай өз өлең шумақтарында Дулаттан келген желілі ұйқасты қалыптасқан дәстүр ретінде қабылдап, өзіндік соны құбылысқа айналған ақындық шеберліктің өнегелі үлгісін көрсетеді.

Ясауи желілі ұйқасты қара өлең түрінде жазып таратса, Ясауиден кейін алып өлең өрнегін дәстүрге айналдырған – Дулат, Абай, Албан Асан, Шәкәрім жыраулық сарынмен жазылған өлең өрнегін өздерінше дамытады.

Абайдың бас шәкірті – Шәкәрімнің қазақ поэзиясына Абай ендірген желілі ұйқас түрін мейлінше жетілдіріп, желілі ұйқастың бұрын-соңды болмаған жаңа өрнектерін салу арқылы қазақ поэзиясына ендірген жаңалықтарын талдай бастасақ, желілі ұйқастың сан алуан өлең өрнектеріне ұшырасамыз.

626 жылы жоқтау өлең түрінде хатқа түссе, Дулат, Абай, Шәкәрім өлеңінде дамытылған жаңа құбылысты көреміз.

Абай мен Шәкәрім өлең теориясы туралы шағатай, араб, парсы тілдерінде жазылған кітаптармен мол таныс болғаны себепті де уәзін туралы (өлең өлшемі) арнайы ескертуі жай нәрсе емес.

Себебі Шайх Тарази өлең теориясы туралы қолжазбасында араб, парсы, шағатай, түрік тіліндегі өлең жолдарынан мәтіндік мысалдар келтіріп талдауын Абай, Шәкәрім білген.

Желілі ұйқас Абай поэзиясында да орын алып, қолданысқа түскен үлгілерін ұшырата аламыз.

Абай өз өлең шумақтарында Дулаттан келген желілі ұйқасты қалыптасқан дәстүр ретінде қабылдап, өзіндік соны құбылысқа айналған ақындық шеберліктің өнегелі үлгісін көрсетеді.

Ясауи желілі ұйқасты қара өлең түрінде жазып таратса, Ясауиден кейін алып өлең өрнегін дәстүрге айналдырған – Дулат, Абай, Албан Асан, Шәкәрім жыраулық сарынмен жазылған өлең өрнегін өздерінше дамытады.

Абайдың бас шәкірті – Шәкәрімнің қазақ поэзиясына Абай ендірген желілі ұйқас түрін мейлінше жетілдіріп, желілі ұйқастың бұрын-соңды болмаған жаңа өрнектерін салу арқылы қазақ поэзиясына ендірген жаңалықтарын талдай бастасақ, желілі ұйқастың сан алуан өлең өрнектеріне ұшырасамыз.

626 жылы жоқтау өлең түрінде хатқа түссе, Дулат, Абай, Шәкәрім өлеңінде дамытылған жаңа құбылысты көреміз.

Абай мен Шәкәрім өлең теориясы туралы шағатай, араб, парсы тілдерінде жазылған кітаптармен мол таныс болғаны себепті де уәзін туралы (өлең өлшемі) арнайы ескертуі жай нәрсе емес.

Себебі Шайх Тарази өлең теориясы туралы қолжазбасында араб, парсы, шағатай, түрік тіліндегі өлең жолдарынан мәтіндік мысалдар келтіріп талдауын Абай, Шәкәрім білген.

Сутегі бомбасының сынағы өткеннен кейін қыркүйек айында Дегелең тауының маңайындағы, Мыржықтың маңындағы, Майлықараның басындағы бүгінгі Курчатов аталып жүрген жердегі атақты күйші Тәттімбеттің ауылындағы шаруашылықтардың 10 мыңдай тұрғыны (Шаншар, жалықбас, байбөрі руының кедей тармағы) Абай ауданының Абай, Бірлік, Жарма ауданының Скотовод, Михайловка, Белтерек совхоздарына көшірілді.

Сутегі бомбасының сынағы өткеннен кейін қыркүйек айында Дегелең тауының маңайындағы, Мыржықтың маңындағы, Майлықараның басындағы бүгінгі Курчатов аталып жүрген жердегі атақты күйші Тәттімбеттің ауылындағы шаруашылықтардың 10 мыңдай тұрғыны (Шаншар, жалықбас, байбөрі руының кедей тармағы) Абай ауданының Абай, Бірлік, Жарма ауданының Скотовод, Михайловка, Белтерек совхоздарына көшірілді.

Үстіміздегі жылы «Угольный ресурс» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің директоры Азамат Қапышев аудан әкімі Абай Әлжановтың ұсынысын қолдап, Саққұлақ би мазарын тап-тұйнақтай етіп қоршап берді.

Шығыс Қазақстан облысына жұмыс сапарымен келген еліміздің Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев Семей полигонының жабылу күніне арналған шараға қатысып, Семей қаласы мен Абай ауданындағы бірқатар тарихи маңызды нысандарды аралады.

Мемлекеттік хатшы бастаған делегация және Абай Құнанбайұлының 175 жылдығын дайындау және өткізу жөніндегі мемлекеттік комиссияның бір топ мүшелері Семей қаласындағы Абай ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, әлеуметтік-мәдени нысандармен танысты.

Мемлекеттік хатшы бастаған делегация және Абай Құнанбайұлының 175 жылдығын дайындау және өткізу жөніндегі мемлекеттік комиссияның бір топ мүшелері Семей қаласындағы Абай ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, әлеуметтік-мәдени нысандармен танысты.

Соның ішінде қаладағы Абай мұражайы да бар.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласында Абайдың 175 жылдық мерейтойы «той тойлау үшін емес, ой-өрісімізді кеңейтіп, рухани тұрғыдан дамуымыз үшін өткізілмек» делінген.

Мемлекеттік хатшы Қ.Көшербаев бастаған делегация бұдан кейін Абай ауданында көрсе көз тойып, көңіл марқаятын игілікті істердің атқарылып жатқанына куә болды.

Абай ауданының орталығы – Қарауылдағы 300 орындық мектеп-лицей қолданысқа берілді.

Абай атындағы жаңа мектеп-лицейдің директоры Роллан Тілеухановтың айтуынша, 300 орындық мектепті екі ауысымға шақтаса, 600 балаға дейін оқытуға қуаты жетеді екен.

Жидебайдағы тарихи нысандар да жаңғырып, келешек ұрпақ Абай тағылымынан тәрбие алып, ғибратты сөздерін санаға сіңіретіндей игі істер атқарылуда.

Нұр-Сұлтан қаласында «Абай академиясы» ғылыми-зерттеу орталығы құрылды.

Ақынның айтуынша, Жидебайдың іргесіндегі Найзатастағы ескі там – Абай, Тәкежан, Құдайберген, Оспан, Ысқақтар білім алған мектептің орны.

– Ескі тамның орнын «Абай алғаш сауатын ашқан жер» деп қайта қалпына келтірсе дұрыс болар еді.

Абай Құнанбайұлы Семейге келген бір сапарында шаһарда жұқпалы індеттің тарап жатқаны жайында жайсыз хабар естиді.

Бірінші кезекте, Абай халыққа жаназа рәсімдерін өткізуге қатысты бірқатар өзгеріс жасауды түсіндіру керегін ұқты.

Бұл оқу орындарының бірі – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, екіншісі – Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті.

Сапар барысында ол Абай ауданының Қарауыл ауылында жергілікті тұрғындармен кездесіп, таза ауыз сумен қамтамасыз ету жұмыстарын, жаңадан салынып жатқан мектеп құрылысы мен тұрғын үйлерге барып, құрылысшылармен жүздесті.

Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев «Абай және XXI ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласында: «Ұлттық сананы сақтау және оны заман талабына сай бейімдеу мемлекеттік маңызы бар мәселеге айналды.

Әйтпесе сол кезде Өскеменнің қақ ортасына қойылған хакім Абайдың еңселі ескерткішін әспеттеп талай жыр жазылмас еді, шешім әлдеқайда бұрын қабылданса да бітер істің басына келген өңір басшысына «Өскеменге Абай келді» деген мадақ айтылмас еді.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап бітім-болмысы достықтың шаһары ретінде бәдізделіп келе жатқан облыс орталығының Абай мен Михаэлис көшелерінің қиылысында орын теппек болған екі ойшылдың достық рәуішті көздеген ескерткіші езуге күлкі үйірді, «селфи» жасап тұрған іспетті сұрықсыз мешел мүсіндердің ғұмыры бір-ақ түн болды.

Жуырда Семейдегі Абай мұражайында хакімнің екі ұлы – Ақылбай мен Турағұлмен түскен белгілі фотосуретінің негізінде ескерткіш қойылды.

Абай арқылы дәуірді ашамыз ба?

Тәкен Әлімқұловтың Абай іліміне мықтап ден қоюы ертеден басталған.

Елуінші жылдардың басында Мәскеудегі Әдебиет институтында оқып жүрген кезінде «Жұмбақ жанның» алғашқы нұсқасын «Абай» деген атпен ұлы ақынның қайтыс болғанына 50 жыл толу қарсаңында 1958 жылы Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан шағын кітап етіп шығарды.

Мәскеудің «Советский писатель» баспасынан «Абай Кунанбаев» атты кітабы да басылды.

Одан кейін де республикалық және облыстық баспасөз беттерінде Абай туралы зерттеу мақалалары үзбей жарияланып тұрды.

Сол кезеңде жарық көрген «Абай», «Абай Құнанбаев.

Сол кезеңде жарық көрген «Абай», «Абай Құнанбаев.

Жемісті жолда», Мәскеуден шыққан «Поэзия казахского народа», «Антология казахской поэзии», «Абай Кунанбаев.

«Шежірелі сахара» атты прозалық кітабында Абай туралы «Маңдайдың соры» атты көркем әңгімесі де бар.

1970 жылы Мәскеудегі Жазушылар одағының қазақ бөлімшесінде қызмет етіп жүргенде «Абай Құнанбаев туралы кітабымды толық бітіру үшін» деп екі ай мерзімге іссапарға шығуға рұқсат сұрайды.

Семей мен Оңтүстік Қазақстан облыстарына барып, Абай ақынның көзі тірі жақындарымен, ақын мұрасын сақтаған жандармен кездесіп, құнды мәліметтермен қанығады.

Одан кейін де өле-өлгенше Абай мұрасына қайта-қайта соғып, індете зерттеп, ауық-ауық мақалалар жазып, қайта оралып отырған.

1972 жылы жарық көрген «Жұмбақ жан» кітабына «Абай Құнанбаев туралы деректі хикая» деп айдар таққан екен.

Тәкен Әлімқұловтың көп жыл бойы жинап-терген еңбегінің жемісі – қазақтың ұлы ойшыл ақыны, санаткері Абай Құнанбаев туралы тарихи деректерді тоғыстыра, екшей отырып, жазушы құнарлы, көркем прозаның толғанысты тың түріне құлаш ұрады.

Барынша сазды, бейнелі түрде серпінді де, лепті, ырғақты жазылған бұл кітап Абай туралы түсіндірменің, тебіреністің ішкі сезімімен, әсерлігімен көкейге қона кетеді.

Кітаптың «Абай хақында қалам тартпаған аға жазушы жоқ, оған өлең арнамаған ақын кем.

Абай мұрасы жайында мәселе қозғауда көпшіліктің игілігін көздеу бар...

Қазақтың ысылған классикасы Абайдан басталса, оған күні бүгінге дейін бірде-бір ақын тіркелмесе, Абай туралы еңбек жазудың жауапкершілігі өзінен-өзі түсінікті.

Абай – азамат, қайраткер, санаткер, ойшыл ақын.

Осының баршасын топтастырғанда «Абай» деген кемеңгер тұлға туады.

Дәуір арқылы Абайды ашамыз ба, яки болмаса, Абай арқылы дәуірді ашамыз ба?

Абай Құнанбаев осының соңғысына жатады.

Сондықтан Абай поэзияға төтенше жүктер артуға мәжбүр болды.

Әбден толысқан шағында туған қара сөздерін былай қоя тұрсақ, Абай фәлсапасы, эстетикасы, тұрмыстық толғаныстары оның поэзиясында, жұртқа тез тарайтын ұшқыр жанрда жатыр» деп ой түйеді Тәкендей сұңғыла жазушы.

«Жүрегіңнің түбіне терең бойла, Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла» деген Абай өлеңінің қос шумағы теңізшінің тарланына жеткізбейтін мұхиттың тұңғиық түбіндей.

Абай Құнанбаев сынды ұлы ақындардың мағынасы терең мұрасы бір кезеңнің, бір дәуірдің еншісінде қалмайды.

Қыры қыруар, сыры қиын Абай өз тұсында ғана жұмбақ болмай, осы заманға да сыбаға қалдырып кеткен.

Абай – таудай тұлға.

Абай – сахарадай шежіре.

Абай – сегіз қырлы, бір сырлы суреткер.

Өнерге құштар жастар Абай өлеңдерін тез жаттап алған.

Осылайша Абай өлеңдері қазақ сахарасында ауыздан-ауызға тарап отырған.

«Абай он төрт жасынан бастап өлең жазғанмен, сол өлеңдерін құнттамаған, жинастырып, сақтамаған.

Абай мұрасының әр тарауы дербес еңбектерге татиды.

«Жұртым-ай, ұқсаңшы сен сөздің ішін» деп келетін шымыр жолдардан басталатын Абай сарыны, Абай сазы, Абай лебі адам жанын әлдилейтін алуан-алуан әуендерге ұласқанда, осының баршасының үстінен қарайтын биік парасат тұрады.

«Жұртым-ай, ұқсаңшы сен сөздің ішін» деп келетін шымыр жолдардан басталатын Абай сарыны, Абай сазы, Абай лебі адам жанын әлдилейтін алуан-алуан әуендерге ұласқанда, осының баршасының үстінен қарайтын биік парасат тұрады.

«Жұртым-ай, ұқсаңшы сен сөздің ішін» деп келетін шымыр жолдардан басталатын Абай сарыны, Абай сазы, Абай лебі адам жанын әлдилейтін алуан-алуан әуендерге ұласқанда, осының баршасының үстінен қарайтын биік парасат тұрады.

Бұл жағынан келгенде Абай немістің Гетесін, орыстың Пушкинін еске түсіреді.

Ұлы Абай өмір сырына қанықтығын, қилы пиғылға, мінез-құлыққа сұңғыла сыншылдығын, сүйініш-күйінішін былай қойғанда, туған табиғатты көре, сезе, сезіне білуінде қаншама құдіретті нәзіктік жытыр.

Жіті бақсақ, Абай әдебиеттің төркіні халықта екенін, өзінен бұрынғы ақындардан да жақсы білген.

Абай өмір сүрген кезең – шым-шытырық дәуір.

Ал Абай болса ескінің соқпағына түспей төтеден жол тартты.

Абай заманының шым-шытырық шәркездігі бейтарап талдаудан қағажу қалған шақтар өз алдына.

Абай сынды айрықша дарынның, шыншыл, сыршыл суреткердің қоғам атаулыдан алатын әсері, бағдарлайтын байқауы, түйетін түйіні, былайша айтқанда, жақсыға жанасумен, жаманнан жерумен шектелмейді.

Халқының өсіп-өркендеуін, үлгілі ел болуын армандаған Абай қайсар қайраткердің қатарында нәзік те әсершіл ақын, қиын болмыс.

Өзінің сезімтал жан-дүниесін, ой-түйсігін Абай жаратылысымен үндестіріп, содан ұқсастық табады.

«Қалың елім қазағым, қайран жұртым» деп өміріне қам жеген ақын Оспанның өлімінде «Бергішім-ой!» деп дауыс салған ағайынды «Алғышым-ай!» деп қаза үстінде әжуалаған сыншы Абай бауыр мен баланың қасіретін көтерсе керек-ті.

Рас, жалпақ жұрттың аңызы Мағауия өлгенде Абай: «Қырық күннен қалмай артыңнан барармын, қарағым!» депті деседі.

Бірақ, бұл фактінің бір өзі Абай өлімінің түпкі себебін аша алмайды.

Абай қырық күнді меңзеген жерінен шықса, бұны фәлсафа тілінде кездейсоқтық дейді.

Абай сынды шексіз сезімтал ақынның төл организмді тануы жатпасын?

Бір кезде «адасқан күшік секілді, елсіз жұртқа ұлыған» Абай кейіннен сұм заманның қысымына шыдамай, өз ортасына сыймай, жалғыз қалғанда басындағы аянышты ахуалды:

Абай жансыз тасқа жан бітірген шебер, елсізге айқайлаған даусы біздің заманға, жаңа буынға жетіп отыр.

Абай мұрасының құндылығы – адамзат баласына ортақ адамгершілік асыл қасиеттерді биікке көтере білуінде.

Абай арманы – халық арманы

Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласындағы көтерілген елдік мәселелермен Тәкен Әлімқұловтың бұдан жарты ғасыр бұрын жазған «Жұмбақ жан» атты әдеби сын кітабындағы айтылған ойлардың ұлт мүддесі үшін бір арнаға тоғысып жатқанына көз жеткізгендей боламыз.

Әр кезеңде, әр қоғамда Абай мақсатының өміршеңдігін еркін сезініп, ақын ойларының уақыт алға жылжыған сайын құндылығын жоймайтынын сезінеміз.

Абай қазақ елінің көшбастаушысы, көрегені, қамқоры, ақылгөйі, мақтанышы.

Қилы-қилы қызметімен, еселі еңбегімен өз халқының дәуір-дәуірлік шежіресін жасап кеткен Абай шексіз ұзақ жасамақ.

Абай осының екеуін де бойына сіңірген.

Абай идеясының өміршеңдігін, заманалардың даму сатысында адам баласының ойлау деңгейі қаншама күрделене түссе де, мақсат-мүддесінің бастапқы бағытынан айнымайтынын, озық ойлы адамзат баласының өмір сүру қағидаттарының негізгі арнадан ауытқымайтынын атап көрсетті.

Қазақ елі, қазақ әдебиеті, қазақ тілі бар жерде Абай бар.

Ауыр еңбектің рахатына төзген адам келешекте Абай тақырыбына қайта оралса, ол да Абайдың ересен байтақтығы.

Абай ұрпақ атаулыны ұзақ сынайтын адам.

Тәкеннің көзі тірі болса Абай ақынның мерейтойында тағы да өзінің үйреншікті тақырыбын қайта шиырлап, шабыттана қолына қалам алып, жаңғырған ой толғамдарын қағазға түсірген болар еді.