Аталмыш құрылтайдың нәтижесінде Шыңғысхан құрған біртұтас Еке Моғұл ұлысының (Ұлы Моңғол империясы) ыдырап, оның құрамына енген Жошы ұлысы ғана емес, Шағатай, Өкетай, Төле, Құлагу ұлыстарының да өз билігі өзінде болар дербес мемлекеттерге айналғаны мәлім.

Қазақ тарихындағы Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Шақшақұлы Жәнібек, Шапырашты Наурызбай сияқты ерен батырлар мен Қазыбек, Төле, Әйтеке сияқты дана билер, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, Абылай сынды хан-сұлтандар ісі қазақ халқының болашағына баянды алғышарттар жасады.

Осылайша, ол үш жүздің игі жақсыларының басын қосып, үйсін Төле би Әлібекұлы (1663-1756), арғын Қазыбек би Келдібекұлы (1665-1755), әлім Әйтеке би Байбекұлы (1644-1700) секілді атақты билерді бас қылып, Күлтөбенің басында кеңес құрып, қазақ үшін жаңа заңды бекітті.

Таразға Төле би бабамыздың ескерткішін қойған кезде автор деп шақырып бір ауыз сөз берген жоқ.

Оңтүстің өңіріндегі Жуалы, Түлкібас, Сайрам және қазіргі Төле би аудандарына әділ шешімдерімен тез танылған би атанған.

Аңыз бойынша Тәуке ханның бастамасымен қазақ қоғамындағы барлық қатынастарды белгілі бір құқықтық принциптер негізінде реттеу үшін, бұрынғы заңдарды жаңа заман талаптарына сай бейімдеу үшін үш жүздің атақты билері – үйсін Төле би, арғын Қазыбек би және алшын Әйтеке би, сондай-ақ тағы басқа белгілі билер Күлтөбе деген жерде бас қосып, «Жеті жарғының» әрбір бабын жеке-жеке талдап, қызу айтыс-тартыстарға түсіп күн сайын жиын өткізген екен.

Ғасырлар бойы бірге жасасып, бірге ғұмыр кешкен түбі бір қазақ пен өзбекте сонау Қоқанның өзін қыпшақ Әлімқұл, Құдияр, Мұстафа Шоқай, қоңырат Нәзір Төреқұлов, Мұхаметжан Тынышбаев басқарып, Ташкентті билеген шанышқылы Тұрсын хан, сарыүйсін Сыбанқұл, дулат Төле би секілді жарқын перзенттер аз емес.

Төле би көшесі мен Гагариннің қиылысында сол үй әлі тұр.

– Сіз Төле би, Әйтеке би қабір-мазарларын алғаш зерттеушілердің бірісіз, әйгілі тұлғаларымыздың өмірі мен қызметі жайлы тың деректер тауып, жариялап, ел игілігіне жаратқаныңыз белгілі.

– Төле би кесенесін зерттеу алғаш 1982 жылы наурыз айында басталды, онда мен Мәдениет министрлігіне қарасты ескерткіштерді есепке алу, зерттеу, қайтадан қалпына келтіру институтында істейтінмін.

Сол кісіге айтып жүріп, Ташкентке іссапармен барып, Қарлығаш би кесенесін алғаш зерттеген Галина Пугаченковамен жолығып, Ташкент сәулет ескерткіштерін жобалау және зерттеу институтының мұражайында болып, Төле би мазарының төлқұжатын (паспортын) жасадым.

Осыдан бастап Төле би кесенесінің ғылыми өмірі басталды.

Ал Төле би әлеміне көз салғанда Ташкенттегі жер атауларын, бидің шынар ағашы мен ат байлаған аршасын ескермей кетуге болмайды.

Қазіргі жұмысым – Төле, Әйтеке билерді зерттеудің тікелей жалғасы.

Мен: «Мысалы, 1980 жылы Қалдырғаш би кешеніне Қазақстаннан адам келуші ме еді, анда-санда Төле бидің туыстары ғана болмаса, көбіне иен тұратын, оған өзім куәмін.

Үйсіннен шыққан Төле би.