Жалпы лексика мен жалқы есімдерге қатысты профессор Н.Уәлидің кітабынанмына ойын келтіре кетейік: «Ал халықаралық терминдер мен прецедентті атауларды да қосар-ый/-ій,-ұу/-үу түрінде де жазып көрдік: криминологиа (12 әріп) – кріймійнологійа (15әріп), университеті (12 әріп) - үунійверсійтеті (15 әріп), Иури Гагарин (11әріп) – Ыйұурій Гагарійн (15 әріп) т.б.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Бұл мақалада қазақ әйелінің болмысын көрсететін ұлттық прецедентті феномендер, олардың әлеуметтік-прецедентті, әмбебап-прецедентті және ұлттық прецедентті сияқты түрлері, прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтін, прецедентті жағдаят, прецедентті айтылым және прецедентті есім ұғымдары әртүрлі ғалымдардың ғылыми жұмыстарын зерделеу арқылы қарастырылған.

Мақала мақсаты – қазақ әйелінің болмысын сипаттайтын ұлттық прецедентті феномендерді анықтау.

Осы мақсатқа жету үшін қойылған міндеттер: «прецедентті феномендер» ұғымын ашу; прецедентті феномендердің түрлерін, дәлірек айтқанда, ұлттық прецедентті феномендерді қарастыру; «қазақ әйелінің болмысын» талдау.

Осы мақсатқа жету үшін қойылған міндеттер: «прецедентті феномендер» ұғымын ашу; прецедентті феномендердің түрлерін, дәлірек айтқанда, ұлттық прецедентті феномендерді қарастыру; «қазақ әйелінің болмысын» талдау.

Осы мақсатқа жету үшін қойылған міндеттер: «прецедентті феномендер» ұғымын ашу; прецедентті феномендердің түрлерін, дәлірек айтқанда, ұлттық прецедентті феномендерді қарастыру; «қазақ әйелінің болмысын» талдау.

Ұлттық прецедентті феномендер арқылы қазақ әйелінің болмысын нақтылау үшін осы уақытқа дейін гендерлік лингвистика аясында жазылған еңбектерге талдамалы шолу жасалды.

Зерттеу жұмысының негізгі нәтижесі: қазақ әйелінің болмысын сипаттайтын ұлттық прецедентті феномендер анықталды.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талданып, мысалдар арқылы көрсетілді.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талданып, мысалдар арқылы көрсетілді.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талданып, мысалдар арқылы көрсетілді.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талданып, мысалдар арқылы көрсетілді.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талданып, мысалдар арқылы көрсетілді.

Қыздарға байланысты прецедентті айтылымдар үлесі жоғары болғанынан, қазақ халқының қыз бала деген ерекше құрметін, оның тәрбиесіне ерекше мән беретінін ұйғардық.

Соған байланысты адам санасында қалыптасатын және сақталатын прецедентті феномендер де жаңарып немесе жаңадан қалыптасып отырады, кейбіреулері тіпті жойылып кетеді.

Тірек сөздер: прецедентті феномендер, прецедентті айтылым, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, прецедентті жағдаят.

Тірек сөздер: прецедентті феномендер, прецедентті айтылым, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, прецедентті жағдаят.

Тірек сөздер: прецедентті феномендер, прецедентті айтылым, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, прецедентті жағдаят.

Тірек сөздер: прецедентті феномендер, прецедентті айтылым, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, прецедентті жағдаят.

Тірек сөздер: прецедентті феномендер, прецедентті айтылым, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, прецедентті жағдаят.

Ұлттық-мәдени бағалаушылық сипатқа ие лексика да, яғни мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, қанатты сөздер мен прецедентті феномендер жаңа сөздер, атаулар мен мән мәтіндер арқылы жаңартылуда.

Лингвистикада соңғы жылдары прецедентті феномендерді зерттеуде бірнеше тәсілдеме дамып келеді.

Чистова прецедентті феномендерді интертекстуалдық теориясы тұрғысынан қарастырады.

Еңбектерін прецедентті феномендерге арнаған ғалымдар саны көп болғанымен, бүгінгі таңда бұл құбылысты жан-жақты зерттелген деп сенімді айта алмаймыз.

Жоғарыда аталған лингвистикалық білімдер жүйелері аясында қарастырылған прецедентті феномендердің базалық ұғымдары әртүрлі түсіндіріледі және прецеденттілікке қатысты әрқилы негізгі және екінші реттік белгілер айқындалады.

Алғаш рет «прецедентті феномен» ұғымын Ю.Н.

Ғалым прецедентті мәтіндерді тілдік тұлға теориясы аясында қарастырып, олардың қолданылуын тұлғаның коммуникативті- іс әрекеттік қажеттілігі деп түсіндіреді [1, 215 б.].

Карауловтың пайымдауынша, прецедентті мәтіндер жалпыға мәлім және қайта интерпретациялау қасиеттерімен ерекшеленеді.

Прецедентті мәтіндердің жалпыға мәлімдігін түсіндіре отырып, ғалым өте жақсы негізделген болжам жасайды: тілдік тұлғаның прецедентті мәтіндермен танысуы мектеп қабырғасынан және әлеуметтену процесі кезінде орын алады, «прецедентті феномендерді үйрену тіпті жалпы білім беру бағдарламасына кірмесе де, оларды «оқып немесе естіп» үйренбесе де, сөйлеуші бәрібір олар (прецедентті феномендер) туралы біледі [1,216 б.] Осыған орай, айта кететін маңызды жайт, тіл таратушысы прецедентті мәтіндерден хабардар болу керек, өйткені «прецедентті мәтіндерді білу тұлғаның сол дәуірге және мәдениетке жататынын білдіреді, ал білмеуі оның сол мәдениетті қабылдамауын көрсетеді» [1,216 б.].

Прецедентті мәтіндердің жалпыға мәлімдігін түсіндіре отырып, ғалым өте жақсы негізделген болжам жасайды: тілдік тұлғаның прецедентті мәтіндермен танысуы мектеп қабырғасынан және әлеуметтену процесі кезінде орын алады, «прецедентті феномендерді үйрену тіпті жалпы білім беру бағдарламасына кірмесе де, оларды «оқып немесе естіп» үйренбесе де, сөйлеуші бәрібір олар (прецедентті феномендер) туралы біледі [1,216 б.] Осыған орай, айта кететін маңызды жайт, тіл таратушысы прецедентті мәтіндерден хабардар болу керек, өйткені «прецедентті мәтіндерді білу тұлғаның сол дәуірге және мәдениетке жататынын білдіреді, ал білмеуі оның сол мәдениетті қабылдамауын көрсетеді» [1,216 б.].

Прецедентті мәтіндердің жалпыға мәлімдігін түсіндіре отырып, ғалым өте жақсы негізделген болжам жасайды: тілдік тұлғаның прецедентті мәтіндермен танысуы мектеп қабырғасынан және әлеуметтену процесі кезінде орын алады, «прецедентті феномендерді үйрену тіпті жалпы білім беру бағдарламасына кірмесе де, оларды «оқып немесе естіп» үйренбесе де, сөйлеуші бәрібір олар (прецедентті феномендер) туралы біледі [1,216 б.] Осыған орай, айта кететін маңызды жайт, тіл таратушысы прецедентті мәтіндерден хабардар болу керек, өйткені «прецедентті мәтіндерді білу тұлғаның сол дәуірге және мәдениетке жататынын білдіреді, ал білмеуі оның сол мәдениетті қабылдамауын көрсетеді» [1,216 б.].

Прецедентті мәтіндердің жалпыға мәлімдігін түсіндіре отырып, ғалым өте жақсы негізделген болжам жасайды: тілдік тұлғаның прецедентті мәтіндермен танысуы мектеп қабырғасынан және әлеуметтену процесі кезінде орын алады, «прецедентті феномендерді үйрену тіпті жалпы білім беру бағдарламасына кірмесе де, оларды «оқып немесе естіп» үйренбесе де, сөйлеуші бәрібір олар (прецедентті феномендер) туралы біледі [1,216 б.] Осыған орай, айта кететін маңызды жайт, тіл таратушысы прецедентті мәтіндерден хабардар болу керек, өйткені «прецедентті мәтіндерді білу тұлғаның сол дәуірге және мәдениетке жататынын білдіреді, ал білмеуі оның сол мәдениетті қабылдамауын көрсетеді» [1,216 б.].

Прецедентті мәтіндердің жалпыға мәлімдігін түсіндіре отырып, ғалым өте жақсы негізделген болжам жасайды: тілдік тұлғаның прецедентті мәтіндермен танысуы мектеп қабырғасынан және әлеуметтену процесі кезінде орын алады, «прецедентті феномендерді үйрену тіпті жалпы білім беру бағдарламасына кірмесе де, оларды «оқып немесе естіп» үйренбесе де, сөйлеуші бәрібір олар (прецедентті феномендер) туралы біледі [1,216 б.] Осыған орай, айта кететін маңызды жайт, тіл таратушысы прецедентті мәтіндерден хабардар болу керек, өйткені «прецедентті мәтіндерді білу тұлғаның сол дәуірге және мәдениетке жататынын білдіреді, ал білмеуі оның сол мәдениетті қабылдамауын көрсетеді» [1,216 б.].

Прецедентті мәтіндердің жалпыға мәлімдігін түсіндіре отырып, ғалым өте жақсы негізделген болжам жасайды: тілдік тұлғаның прецедентті мәтіндермен танысуы мектеп қабырғасынан және әлеуметтену процесі кезінде орын алады, «прецедентті феномендерді үйрену тіпті жалпы білім беру бағдарламасына кірмесе де, оларды «оқып немесе естіп» үйренбесе де, сөйлеуші бәрібір олар (прецедентті феномендер) туралы біледі [1,216 б.] Осыған орай, айта кететін маңызды жайт, тіл таратушысы прецедентті мәтіндерден хабардар болу керек, өйткені «прецедентті мәтіндерді білу тұлғаның сол дәуірге және мәдениетке жататынын білдіреді, ал білмеуі оның сол мәдениетті қабылдамауын көрсетеді» [1,216 б.].

Караулов прецедентті мәтіндердің тұрақсыз екендігін айтады.

Оның пікірінше, уақыт өте база өзгеріп отырады: кейбір прецедентті мәтіндер ескіріп, орнына жаңа мәтіндер келеді.

Караулов прецедентті мәтіндерге семиотикалық тіршілік амалы тән деп белгілейді, яғни «түпнұсқа мәтін тұспал, қайта сілтеме, нышан ретінде беріледі, коммуникация процесіне мәтін не толығымен енгізіледі, не сөйлеу жағдаятына немесе үлкен өмірлік оқиғаға байланысты жеке фрагменттер ретінде көрініс береді, мұндай жағдайда бүтін мәтін немесе оның фрагменті тұтас белгілеу бірлігі болады»[1, 217 б.].

В.Золотарев прецедентті феномендердің осы қасиетін анықтаушы ерекшелік деп есептейді; бұл сөйлеу ағынынан прецедентті мәтіндерді анықтауға мүмкіндік береді.

В.Золотарев прецедентті феномендердің осы қасиетін анықтаушы ерекшелік деп есептейді; бұл сөйлеу ағынынан прецедентті мәтіндерді анықтауға мүмкіндік береді.

Сонымен, Ю.Н Караулов прецедентті мәтіндердің негізгі ерекшеліктерін былай анықтайды:

5) Хронотопиялық таңбаланылуы (прецедентті мәтіндер белгілі бір дәуірге және мәдениетке жатады);

Жоғарыда көрсетілген ерекшеліктер прецедентті мәтіндерді басқа мәтіндер түрінен ажыратуға мүмкіндік береді, сонымен қатар олар тілдік тұлға дискурсында прецедентті мәтіндердің қызметін сипаттайды.

Жоғарыда көрсетілген ерекшеліктер прецедентті мәтіндерді басқа мәтіндер түрінен ажыратуға мүмкіндік береді, сонымен қатар олар тілдік тұлға дискурсында прецедентті мәтіндердің қызметін сипаттайды.

Алайда, прецедентті сипатқа тек мәтіндер ғана ие деп айту дұрыс емес.

Багаева ұсынған прецеденттік теорияға сүйенсек, прецедентті сипатқа ие бір қатар тілдік феномендер бар.

Мына феномендерді ғалымдар прецедентті деп анықтайды:

Әділова прецедентті феномендерді вербалды (тілдік тұлғаның жадында дайын сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрінде сақталып, өмір сүретін) және вербалданатын (тілдік тұлға оларды жадынан алғанда тұтас өздерін емес, олардың түрлі белгілі бір бөліктерін ғана алып, тұрақты атрибуттары арқылы мәтінінде пайдаланады) деп екіге бөледі.

Ғалым вербалды прецедентті феномендерге прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдарды, ал еркін вербалданатын құбылыстарға прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдайларды жатқызады [3;112 б.].

Ғалым вербалды прецедентті феномендерге прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдарды, ал еркін вербалданатын құбылыстарға прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдайларды жатқызады [3;112 б.].

Ғалым вербалды прецедентті феномендерге прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдарды, ал еркін вербалданатын құбылыстарға прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдайларды жатқызады [3;112 б.].

Ғалым вербалды прецедентті феномендерге прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдарды, ал еркін вербалданатын құбылыстарға прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдайларды жатқызады [3;112 б.].

Ғалым вербалды прецедентті феномендерге прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдарды, ал еркін вербалданатын құбылыстарға прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдайларды жатқызады [3;112 б.].

Жапақов көпшілікке танымал аңыз-әңгімелерді «прецедентті мәтіндерге», ал сондағы оқиғаларды, тарихи тұлғаларды, кейіпкерлерді (эпикалық, ертегілік, фольклорлық, т.б.) «прецедентті феномендерге» жатқызады [4; 98 б.].

Жапақов көпшілікке танымал аңыз-әңгімелерді «прецедентті мәтіндерге», ал сондағы оқиғаларды, тарихи тұлғаларды, кейіпкерлерді (эпикалық, ертегілік, фольклорлық, т.б.) «прецедентті феномендерге» жатқызады [4; 98 б.].

Захаренко прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызады.

Захаренко прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызады.

Захаренко прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызады.

Захаренко прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызады.

Захаренко прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызады.

Ғалымдардың тұжырымдауынша, прецедентті мәтін мен прецедентті жағдаят кең мағыналы ұғымдар, сондықтан сөйлеу кезінде толық көлемде қолданылмайды.

Ғалымдардың тұжырымдауынша, прецедентті мәтін мен прецедентті жағдаят кең мағыналы ұғымдар, сондықтан сөйлеу кезінде толық көлемде қолданылмайды.

Осыған орай олар прецедентті мәтіннің және прецедентті жағдаяттың символы деген ұғым енгізеді [5;82 б.].

Осыған орай олар прецедентті мәтіннің және прецедентті жағдаяттың символы деген ұғым енгізеді [5;82 б.].

Ғалымдардың пайымдауынша, прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдаяттар прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдар арқылы жаңартылады.

Ғалымдардың пайымдауынша, прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдаяттар прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдар арқылы жаңартылады.

Ғалымдардың пайымдауынша, прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдаяттар прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдар арқылы жаңартылады.

Ғалымдардың пайымдауынша, прецедентті мәтіндер мен прецедентті жағдаяттар прецедентті есімдер мен прецедентті айтылымдар арқылы жаңартылады.

Красных прецедентті мәтіннің ұзақтығына қатысты мәселе көтеріп, «мәтін» ұғымының өзі кең мағынада қабылдануы мүмкін деген ой білдіреді.

Лотманның еңбектеріне сүйене отырып, ғалым мәдениет толығымен бір үлкен мәтін болып қабылданатынын көрсетеді, [2; 9 б.] мысалы әртүрлі мәдени ескерткіштерді бейвербалды прецедентті мәтіндер ретінде қарастыруға болады.

Прецедентті феномендерді екі үлкен категорияға бөлуге болады: вербалды және бейвербалды [5;107 б.].

Прохоров прецедентті мәтіндердің қолданылуын «белгілі бір мәдениетте жүзеге асырылатын, әлем және оның бейнесі туралы білім жүйесімен» байланыстырады [6;155 б.].

Демек, прецедентті мәтіндерді зерттеу лингвомәдениеттану саласында қарастырылып, лингвомәдениет тұрғысынан талдауға болады.

Бұл тәсілдеменің негізгі ерекшеліктері: 1) прецедентті феноменді адами мәдениет артефактінің өкілі ретінде қабылдау және 2) мәтінді кең мағынада түсіну.

Бұл ерекшеліктер «прецедентті мәтін» ұғымын кең ауқымда түсінуге ықпал етеді.

Слышкин прецедентті мәтінді әртүрлі ұзақтыққа ие болуы мүмкіндігін айтады, «мақал-мәтелдер немесе афоризмдерден бастап эпосқа дейін» [7;29 б.].

Карауловтың прецедентті мәтінге алғаш берген анықтамаларына қатысты кейбір шектеулерді, яғни прецедентті мәтіндердің кеңдігі, олардың қолданыста жүру уақыты мен тіршілігіне байланысты шектеулерді алып тастап, олардың мағынасын ауқымдайды.

Карауловтың прецедентті мәтінге алғаш берген анықтамаларына қатысты кейбір шектеулерді, яғни прецедентті мәтіндердің кеңдігі, олардың қолданыста жүру уақыты мен тіршілігіне байланысты шектеулерді алып тастап, олардың мағынасын ауқымдайды.

Ғалым прецедентті мәтіндердің сөйлеу барысында толық көлемде қолданылады деген пікірмен келіспейді, олар «анағұрлым үлкен бір дүние» дейді.

Зерттеушінің тұжырымдауынша, әр прецедентті мәтін ішінде жеке тұлғалық және жалпымәдени жоспарда әртүрлі сипаттарға ие қабылдау инварианты болады.

Сондықтан прецедентті мәтіндер сөйлеу барысында толығымен қолданылмайды.

Красных сөйленімдегі прецедентті мәтіндерді жаңарту құралы болып табылатын «прецедентті мәтіндер символы» терминіне қайта оралады [2; 8 б.].

Красных сөйленімдегі прецедентті мәтіндерді жаңарту құралы болып табылатын «прецедентті мәтіндер символы» терминіне қайта оралады [2; 8 б.].

«Концепт» ұғымы мен прототиптер теориясы прецедентті феномендердің құрылымын және қызмет ету механизмін сипаттауда қолданылды.

Зерттеу ауқымдылығы мен ғалымдардың беделі прецедентті феномендерге деген қызығушылықты арттырды, сөйтіп бұл тақырыпқа арналған еңбектер саны да көбейе түсті.

Авторлар прецедентті феномендердің әсіресе әртүрлі дискурста қызмет етуін қарастырды.

Смыкунова ұсынған анықтама осы тәсілдеменің негізгі бағыттарын көрсетеді: «Прецедентті феномендер – сөйлеуде үнемі жаңартылып отыратын, ұлттық лингвомәдени қауымдастықтың барлық өкілдеріне ортақ, азайтылған коннотативті боялған қабылдау инварианты бар, қосымша декодтауды қажет етпейтін, дискурс бірліктері» [8; 52 б.].

Бұл анықтама прецедентті феномендерге қатысты бірнеше мәселені шешуге талпыныс.

Біріншіден, прецедентті феномендердің белгілі лингвомәдени қауымдастық өкілдеріне ортақтығы көрсетіледі.

Үшіншіден, прецедентті феномендерді декодтау үрдісі тіл тасымалдаушысына қиындық туғызбау керек, яғни прецедентті феномендер кең танымал болумен қатар, олардың қолданылуы клишеленген (клишированность) болу қажет.

Үшіншіден, прецедентті феномендерді декодтау үрдісі тіл тасымалдаушысына қиындық туғызбау керек, яғни прецедентті феномендер кең танымал болумен қатар, олардың қолданылуы клишеленген (клишированность) болу қажет.

Жоғарыда аталған авторлардың көбісі прецедентті феномендердің келесі ерекшеліктерін атап өтеді:

Прецедентті феномендердің эталондығы туралы алғаш рет И.В.

Ғалымның пікірінше, сөйлеудегі прецедентті феномендердің сәтті қызмет етуі олардың эталон болу, яғни белгілі бір шындық құбылыстарының «өлшеуіші» болу қабілетіне байланысты; тіл таратушылары ұжымдық жадыға, одан шындық құбылыстарына ұқсас белгілі бір мәтіндер, есімдер, жағдаяттарға жүгіне алады.

Прецедентті феномендердің өзінің белгілі бір даму кезеңіндегі белгілі лингвомәдени қоғамдастыққа тән әртүрлі құндылықтарды көрсету ерекшеліктері мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді: прецедентті феномендер, ең алдымен жалпы тілдік жүйенің бірліктері емес, тілдік тұлға дискурсының бірліктері болып табылады.

Прецедентті феномендердің өзінің белгілі бір даму кезеңіндегі белгілі лингвомәдени қоғамдастыққа тән әртүрлі құндылықтарды көрсету ерекшеліктері мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді: прецедентті феномендер, ең алдымен жалпы тілдік жүйенің бірліктері емес, тілдік тұлға дискурсының бірліктері болып табылады.

Прецеденттер семантикасы тұрақсыз: прецедент «тұрақты, нақтыланған мағынасы болмағандықтан, оның өзекті мағынасы кең диапазонда өзгеріп тұрады» [10;76 б.] Сондықтан, прецедентті феноменнің бір негізгі мағынасы бар деп айтуға келмейді.

«Прецедентті феномендерді» зерттеу аясы XX ғасырдың соңында кеңейе түсті.

Ғалымдар «прецедентті мәтіндік реминисценция», «прецедентті онимдер», «прецедентті топонимдер», «прецедентті жанр», «прецедентті әлем», «прецедентті бейне» сынды бірнеше ұғымдар ұсынды.

Ғалымдар «прецедентті мәтіндік реминисценция», «прецедентті онимдер», «прецедентті топонимдер», «прецедентті жанр», «прецедентті әлем», «прецедентті бейне» сынды бірнеше ұғымдар ұсынды.

Ғалымдар «прецедентті мәтіндік реминисценция», «прецедентті онимдер», «прецедентті топонимдер», «прецедентті жанр», «прецедентті әлем», «прецедентті бейне» сынды бірнеше ұғымдар ұсынды.

Ғалымдар «прецедентті мәтіндік реминисценция», «прецедентті онимдер», «прецедентті топонимдер», «прецедентті жанр», «прецедентті әлем», «прецедентті бейне» сынды бірнеше ұғымдар ұсынды.

Ғалымдар «прецедентті мәтіндік реминисценция», «прецедентті онимдер», «прецедентті топонимдер», «прецедентті жанр», «прецедентті әлем», «прецедентті бейне» сынды бірнеше ұғымдар ұсынды.

Ғалымдар «прецедентті мәтіндік реминисценция», «прецедентті онимдер», «прецедентті топонимдер», «прецедентті жанр», «прецедентті әлем», «прецедентті бейне» сынды бірнеше ұғымдар ұсынды.

Біздің пікірімізше, бұл ұғымдар прецедентті феномендер қатарына толығымен жатқызылуы әлі де уақыт еншісінде.

Өйткені прецедентті феномендер ең алдымен жеке санада (мысалы, соңында прецедентті мәртебесіне ие болатын мәтіндердің құрылуы) немесе кіші топтар (тарихи оқиғалар мен жағдаяттар) деңгейінде пайда болады.

Өйткені прецедентті феномендер ең алдымен жеке санада (мысалы, соңында прецедентті мәртебесіне ие болатын мәтіндердің құрылуы) немесе кіші топтар (тарихи оқиғалар мен жағдаяттар) деңгейінде пайда болады.

Кең танымал болып, аталған прецедентті феномендер үлкен адами топтарының санасында бекітіліп, ұлттық, мәдени немесе өркениеттік феномен мәртебесіне ие болады.

Прецедентті феномендер тұрақтылығының бекітілуіне көптеген факторлар әсер етеді.

Егер прецедентті феномен берілген лингвомәдени қауымдастық үшін құнды және өзекті болатын, қандай-да бір құбылыс немесе болмыс фактілерін көрсететін болса, онда ол тіл таратушыларының ұжымдық санасында ұзақ уақыт бойы сақталады.

Әртүрлі тарихи кезеңдерде прецедентті феномендердің қалыптасу шарттары әртүрлі болды.

Біздің ойымызша, прецедентті феномендердің жинақталу және сақталу үдерісінің белсенділігі адамдар арасындағы ақпараттардың алмасу үдерісімен тікелей байланысты.

Кітап бастыру дамуымен және әртүрлі авторлардың кітаптарының таралуы арқылы прецедентті феномендер көлемі де ұлғайды.

Газеттер мен телевидениенің пайда болуы прецедентті феномендердің когнитивтік негіздерін жаңарту үдерісін тездетті.

Бүгінгі таңда интернет пен әлеуметтік желіде қарым-қатынас жасаушылар арқасында прецедентті феномендердің пайда болу мен жойылу үдерісі анағұрлым жылдамдаған.

Прецедентті феномендер – өткен шындық құбылысына қаратылған және жеке тілдік тұлға немесе тіпті тұтас бір лингвомәдени қауымдастық үшін құндылыққа ие коммуникацияның тұтас бірліктері [11;22 б.].

Ұлттық прецедентті феномендер, біз жұмысымызда ерекше мән аударатын феномендер, белгілі бір ұлттық лингвомәдени қауымдастық өкілдеріне танымал феномендер түрі [12;174 б.].

«Бопай ханым», «Домалақ Ана» есімдерін прецедентті есімдер деп айтуға болады.

Захаренконың прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызу пікірімен толықтай келісеміз.

Захаренконың прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызу пікірімен толықтай келісеміз.

Захаренконың прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызу пікірімен толықтай келісеміз.

Захаренконың прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызу пікірімен толықтай келісеміз.

Захаренконың прецедентті феномендерге прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді жатқызу пікірімен толықтай келісеміз.

Прецедентті айтылымға мақал-мәтелдер, қанатты сөздер жатады.

Прецедентті айтылымға жататын мақал-мәтелдер Ж.

Шал ақынның өлең жолдарын прецедентті мәтін қатарына жатқызамыз.

Бұл прецедентті жағдаят әйелдердің ханнан да, оның шешенінен де ақылды бола алатынын көрсетеді.

Қорыта айтқанда, прецедентті феномендер деп белгілі бір қауымдастықтың барлық өкілдеріне ортақ, сол қауымдастық өкілдерінің ұжымдық тілдік санасында бекітілген, декодтау үрдісінде қиындық туғызбайтын дискурс бірліктері.

Жұмысымызда «прецедентті феномен» ұғымын аштық.

Прецедентті феномендердің әлеуметтік-прецедентті, ұлттық прецедентті және әмбебап-прецедентті түрлерін қарастырдық.

Прецедентті феномендердің әлеуметтік-прецедентті, ұлттық прецедентті және әмбебап-прецедентті түрлерін қарастырдық.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талдап, мысалдар арқылы көрсеттік.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талдап, мысалдар арқылы көрсеттік.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талдап, мысалдар арқылы көрсеттік.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талдап, мысалдар арқылы көрсеттік.

Прецедентті феномендерге жататын прецедентті мәтінді, прецедентті жағдаятты, прецедентті айтылымды және прецедентті есімді талдап, мысалдар арқылы көрсеттік.

Қыздарға байланысты прецедентті айтылымдар үлесі жоғары болғанынан, қазақ халқының қыз балаға деген ерекше құрметін, оның тәрбиесіне ерекше мән беретінін ұйғардық.

Қазақ әйелінің болмысын сипаттайтын ұлттық прецедентті феномендер қазақ халқы үшін өзекті құбылыстар мен болмыс фактілерін көрсетеді, сондықтан олар біздің ұжымдық санамызда әлі күнге дейін сақталып келеді.

«Қазақ әйелінің болмысын» талдауда прецедентті есімдер, прецедентті айтылымдар, прецедентті мәтіндер және прецедентті жағдаяттар қарастырылды.

«Қазақ әйелінің болмысын» талдауда прецедентті есімдер, прецедентті айтылымдар, прецедентті мәтіндер және прецедентті жағдаяттар қарастырылды.

«Қазақ әйелінің болмысын» талдауда прецедентті есімдер, прецедентті айтылымдар, прецедентті мәтіндер және прецедентті жағдаяттар қарастырылды.

«Қазақ әйелінің болмысын» талдауда прецедентті есімдер, прецедентті айтылымдар, прецедентті мәтіндер және прецедентті жағдаяттар қарастырылды.

В.И.Карасик өз жұмысында экологиялық дискурсты сипаттайтын келесі категорияларға аса көңіл бөледі: қатысушылар (журналист және ақпарат қабылдаушы), хронотоп, мақсаттар, материал (тақырып), жанрлар, прецедентті мәтіндері, дискурсивті формулалар [3].

Прецеденттік феномені түрлі формада көрініс табады, мысалға: прецедентті атаулар (қоғам мүшелеріне танымал атаулар), метафора, логоэпистема, реалиялар және т.б.

Интертекстуалды байланыстардың мәтінге негізделген (паратекстовый) типі (жеке сілтемелер, титулдық сілтемелер, адрестік сілтемелер, аралас /^INC библиографиялық сілтемелер), бұл жағдайда мәтінаралық байланыстардың қызметін прецедентті мәтіннің бөліктері емес, реципиентке тиісті дереккөзге назар аудартатын түрлі формалды сілтемелер атқарады.

Авторлық сілтеме ғылыми мәтін мен прецедентті мәтіннің авторымен байланысын көрсетеді.

Манкеева «тілдің қазіргі деңгейінде ажыратылмайтын екі буынды түбір-негіздер туынды етістіктерге негіз болған «өлі» түбірлерді сыртқы жəне ішкі реконструкция арқылы анықтаған» [2;16], сондай-ақ фразеологимдердің пайда болуына прецедентті жағдайлар мен мəтіндер əсер еткенін дəлелдеуге жаңғырту, қайта қалпына келтіру, айқындау тəсілдері себеп болды.

«Прецеденттілік» ұғымының мəніне назар аударылды, сондай-ақ аталмыш ұғымды зерттеген ғалымдардың еңбектеріндегі «прецеденттік мəтіннің» классификациясына сүйене отырып, романдағы прецедентті феномендер зерделенді.

Осы ретте прецедентті есім, прецедентті оқиға (ситуация), прецедентті айтылым сияқты романдағы прецеденттік феноменнің мысалдары талданды.

Осы ретте прецедентті есім, прецедентті оқиға (ситуация), прецедентті айтылым сияқты романдағы прецеденттік феноменнің мысалдары талданды.

Осы ретте прецедентті есім, прецедентті оқиға (ситуация), прецедентті айтылым сияқты романдағы прецеденттік феноменнің мысалдары талданды.

Шығармадағы прецедентті феномендердің қолданылу мақсаттары айқындалады.

Романдағы этномəдени ақпарат тарихи баяндаудың стильдік тəсілі, прецедентті мəтін ретіндегі ерекшелігі екеніне аса мəн берілді.

Атап айтсақ, жазушының шығармада прецедентті феномендерді тарихи шындыққа көз жүгірту, ұлттық колоритті жеткізу, эмоционалды-экспрессивтік мағына беру, оқырманның дүниетанымын кеңейту, шығармадағы этномəдени ақпараттың көрсеткіші ретінде қолдануды мақсат тұтқандығы анықталады.

Мақала авторлары романда этномəдени ақпаратты құрайтын прецедентті феномендер тек тілдік қана емес, сондай-ақ қоғам мен тілдік санада болып жататын мəдениеттанулық үдерістерді білдіреді деген тұжырымға келді.

Кілт сөздер: прецеденттік мəтін, этномəдени ақпарат, прецедентті есім, прецедентті жағдай (ситуация), прецедентті айтылым, прецедентті феномен, тарихи шығарма, ұлттық колорит.

Кілт сөздер: прецеденттік мəтін, этномəдени ақпарат, прецедентті есім, прецедентті жағдай (ситуация), прецедентті айтылым, прецедентті феномен, тарихи шығарма, ұлттық колорит.

Кілт сөздер: прецеденттік мəтін, этномəдени ақпарат, прецедентті есім, прецедентті жағдай (ситуация), прецедентті айтылым, прецедентті феномен, тарихи шығарма, ұлттық колорит.

Кілт сөздер: прецеденттік мəтін, этномəдени ақпарат, прецедентті есім, прецедентті жағдай (ситуация), прецедентті айтылым, прецедентті феномен, тарихи шығарма, ұлттық колорит.

Караулов прецедентті мəтіндер қатарына мəдениеттің кез келген құбылыстарын: əдеби жəне философиялық мəтіндерді, театрлық спектакльдерді, кино өнерін, телевизиялық бағдарламаларды, жарнамаларды, əндер мен музыкалық шығармаларды жəне тағы басқаны жатқызады.

Қазақ тіл білімінде осы аталған феномендердің ішінде прецедентті есімдер мəселесімен айналысқан ғалымдар ретінде Т.

Əр ұлттың өзіне тəн прецедентті мəтіндері болады.

Прецедентті феномендер дегеніміз — белгілі бір тілдік жəне мəдениеттің өкілдері қабылдай алатын мəдениет феномендері.

Красных прецедентті феномендердің бірнеше түрін атап өтеді:

Прецедентті мəтін — ойлау мен сөйлеу əрекетінің аяқталған дербес өнімі.

Прецедентті мəтіндерге əдеби шығармалар, өлең-əндердің сөздері, жарнама, аңыз-əңгімелер жəне т.б.

Сонымен, прецедентті феномендер халықтың жадындағы құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің бірден-бір құралы бола отырып, халықты мəдени-рухани құндылықтардың шеңберінде біріктіру тəсілі бола алады.

Біздің зерттеу материалымызда қазақ халқының өмір салты, тұрмыс-тіршілігі, ұлттық болмысы мен танымы, ұлттық-мəдени ерекшелігі кеңінен көрініс тапқан «Аласапыран» тарихи дилогиясындағы прецедентті феномендерді қарастырып, талдау жасау басты міндетіміз болып табылады.

Багаева сынды зерттеушілер «прецедентті мəтін» ұғымының кең ауқымдылығын ескере отырып, прецеденттілік феноменін төрт топқа бөліп қарастырады:

1) прецедентті есім;

2) прецедентті жағдай (ситуация);

3) прецедентті айтылым;

Прецедентті есім — тіл тасымалдарушыларына прецедентті оқиға ретінде танымал, прецедентті мəтіндегі танымал есім.

Прецедентті есім — тіл тасымалдарушыларына прецедентті оқиға ретінде танымал, прецедентті мəтіндегі танымал есім.

Прецедентті есім — тіл тасымалдарушыларына прецедентті оқиға ретінде танымал, прецедентті мəтіндегі танымал есім.

Яғни, романдағы басты прецедентті есім — Ораз-Мұхамед сұлтан.

Романдағы осындай əрбір бейне прецедентті есімдер қатарын толықтыра түседі.

Мағауиннің «Аласапыран» романындағы прецедентті есімдерді талдау барысында лексикалық-семантикалық мағынасына қарай бірнеше топты анықтадық.

1) романдағы тарихи тұлғаларды білдіретін прецедентті есімдер: Ораз-Мұхамед сұлтан, Қадырғали Жалайыри, Едіге бидің ұрпағы Петр Усов, Томан би, Манақ батыр, Ділшат пен АйШешек, Бахадүр сұлтан, Шығай хан, Ес-Мұхамед сұлтан, Тəуекел хан, Хақ-Назар хан, Сүтемген би, Ес-Мұхамед сұлтан, Орыс хан жəне т.б.;

2) географиялық жер-су атауларын білдіретін прецедентті есімдер: Жетісу, Еділ, Жайық, Ібір-Сібір, Қаратау, Есіл, Талас, Ертіс, Шу, Арыс, Сарыарқа, Созақ, Түркістан, Қорғалжын, Ақмола, Қарқаралы, Торғай, Бетпақ, Қызылжар, Ұлытау, Калуга, Смоленск, Мəскеу, Тобольск, Саран, Сығанақ, Шымкент, Самара, Хорасан, Орал тауы жəне т.б.;

3) қазақтың дүниетанымын білдіретін прецедентті есімдер: Жер-Ана, Су-Ана, От-Ана, Адам-Ата, Тəңір жəне т.б.;

4) əлеуметтік категорияларды білдіретін прецедентті есімдер: хан, патша, сұлтан, бас уəзір, бек, қолбасы, аламан, елші, атаман, воевода, стрелец, саудагер, царь-государь, князь, түрмеші т.б.

Жоғарыда аталған прецедентті есімдер топтары романда оқырманға тарихи шындықпен қатар, этномəдени ақпарат беру қызметін атқарып тұр.

Прецедентті жағдай шынайы оқиғаға құрылған немесе виртуалды болып бөлінеді.

Романдағы прецедентті жағдай шынайы оқиға желісіне құрылған.

Прецедентті айтылымдар — ойлау мен сөйлеу əрекетінің аяқталған дербес бірлігі.

Прецедентті айтылымдарға мақал-мəтелдерді, фразеологизмдерді, қанатты сөздер мен өлең жолдарын жатқызады.

Жалпы, Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романындағы прецедентті феномендерді келесідей 3 топқа бөлуге болатындығын көрсеттік:

Прецедентті есімдер.

Прецедентті жағдай (ситуация).

Прецедентті айтылымдар.

1) романдағы тарихи тұлғаларды білдіретін прецедентті есімдер;

2) географиялық жер-су атауларына байланысты прецедентті есімдер; 3) қазақтың дүниетанымын білдіретін прецедентті есімдер;

2) географиялық жер-су атауларына байланысты прецедентті есімдер; 3) қазақтың дүниетанымын білдіретін прецедентті есімдер;

4) əлеуметтік категорияларды білдіретін прецедентті есімдер.

Шығармадағы прецедентті жағдай шынайы тарихи оқиғалар желісіне құрылған десек болады.

Жалпы, романдағы тарихи оқиғаны прецедентті феномен деп алатын болсақ, ол прецедентті есімдерден, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдардан тұрады.

Жалпы, романдағы тарихи оқиғаны прецедентті феномен деп алатын болсақ, ол прецедентті есімдерден, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдардан тұрады.

Жалпы, романдағы тарихи оқиғаны прецедентті феномен деп алатын болсақ, ол прецедентті есімдерден, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдардан тұрады.

Жалпы, романдағы тарихи оқиғаны прецедентті феномен деп алатын болсақ, ол прецедентті есімдерден, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдардан тұрады.

Прецедентті есімдер, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдар романның тұтас прецедентті мəтін ретіндегі ерекшелігін айқындайды.

Прецедентті есімдер, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдар романның тұтас прецедентті мəтін ретіндегі ерекшелігін айқындайды.

Прецедентті есімдер, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдар романның тұтас прецедентті мəтін ретіндегі ерекшелігін айқындайды.

Прецедентті есімдер, прецедентті жағдайлар мен прецедентті айтылымдар романның тұтас прецедентті мəтін ретіндегі ерекшелігін айқындайды.

Сонымен қатар прцедентті есімдер, прецедентті жағдайлар мен прцедентті айтылымдар романға эмоционалды-эксперссивті мағына, тарихи шындық пен қатар этномəдени ақпараттың көрсеткіші ретінде қызмет атқарып тұр.

Ал «тарихи стиль тезі» («историческая стилизация») жалғыз ғылыми таным үшін емес, қазақ халқының бұдан бірнеше ғасыр бұрынғы, тіпті күні кешегі XIX ғасырдағы өмір шындығын дұрыс тануымыз үшін де қажет» [9; 14] деген пікіріне сүйенсек, романдағы прецедентті феномендердің бірден-бір ерекшелігі деп тарихымыздағы өмір шындығын суретттеудегі жазушылық шеберлікті атауға болады.

Көркем мəтін тіл мен мəдениеттің бірлігі болып табылады десек, халықтың өткен тарихы мен мəдениетін суреттейтін шығармалар да прецедентті мəтіндерге жатады.

Мағауин «Аласапыран» тарихи дилогиясындағы прецедентті феномендер төмендегідей қызметтер атқарады:

Романда этномəдени ақпаратты құрайтын прецедентті феномендер тек тілдік қана емес, сондай-ақ қоғам мен тілдік санада ұдайы болып жататын мəдениеттанулық үдерістерді білдіреді.

Фольклорлық прецедентті мəтіндердің қазіргі көркем əдебиетте екі көрінісі бар.

Олар – прецедентті есімдер мен айтылымдар.

Мақалада оның мынадай тəсілдері көрсетіліп, тілдік фактілер арқылы дəлелденді: 1) фольклорлық прецедентті трансформациялап енгізу; 2) фольклорлық прецедентті тақырыпат түрінде жұмсау; 3) фольклорлық прецедентті көптік мағынада жұмсап жағымсыз эмоция тудыру; 4) жалқыдан жалпыға өткен фольклорлық ілкі антропонимдер; 5) сұраулы сөйлем арқылы түзілген прецедентті мəтіндер; 6) теңеу арқылы берілген прецедентті есімдер; 7) экспрессивті-бағалауыштық метафора арқылы берілген прецедентті есімдер; 8) контекстуалдық антонимдерді пайдалану тəсілі.

Мақалада оның мынадай тəсілдері көрсетіліп, тілдік фактілер арқылы дəлелденді: 1) фольклорлық прецедентті трансформациялап енгізу; 2) фольклорлық прецедентті тақырыпат түрінде жұмсау; 3) фольклорлық прецедентті көптік мағынада жұмсап жағымсыз эмоция тудыру; 4) жалқыдан жалпыға өткен фольклорлық ілкі антропонимдер; 5) сұраулы сөйлем арқылы түзілген прецедентті мəтіндер; 6) теңеу арқылы берілген прецедентті есімдер; 7) экспрессивті-бағалауыштық метафора арқылы берілген прецедентті есімдер; 8) контекстуалдық антонимдерді пайдалану тəсілі.

Мақалада оның мынадай тəсілдері көрсетіліп, тілдік фактілер арқылы дəлелденді: 1) фольклорлық прецедентті трансформациялап енгізу; 2) фольклорлық прецедентті тақырыпат түрінде жұмсау; 3) фольклорлық прецедентті көптік мағынада жұмсап жағымсыз эмоция тудыру; 4) жалқыдан жалпыға өткен фольклорлық ілкі антропонимдер; 5) сұраулы сөйлем арқылы түзілген прецедентті мəтіндер; 6) теңеу арқылы берілген прецедентті есімдер; 7) экспрессивті-бағалауыштық метафора арқылы берілген прецедентті есімдер; 8) контекстуалдық антонимдерді пайдалану тəсілі.

Мақалада оның мынадай тəсілдері көрсетіліп, тілдік фактілер арқылы дəлелденді: 1) фольклорлық прецедентті трансформациялап енгізу; 2) фольклорлық прецедентті тақырыпат түрінде жұмсау; 3) фольклорлық прецедентті көптік мағынада жұмсап жағымсыз эмоция тудыру; 4) жалқыдан жалпыға өткен фольклорлық ілкі антропонимдер; 5) сұраулы сөйлем арқылы түзілген прецедентті мəтіндер; 6) теңеу арқылы берілген прецедентті есімдер; 7) экспрессивті-бағалауыштық метафора арқылы берілген прецедентті есімдер; 8) контекстуалдық антонимдерді пайдалану тəсілі.

Мақалада оның мынадай тəсілдері көрсетіліп, тілдік фактілер арқылы дəлелденді: 1) фольклорлық прецедентті трансформациялап енгізу; 2) фольклорлық прецедентті тақырыпат түрінде жұмсау; 3) фольклорлық прецедентті көптік мағынада жұмсап жағымсыз эмоция тудыру; 4) жалқыдан жалпыға өткен фольклорлық ілкі антропонимдер; 5) сұраулы сөйлем арқылы түзілген прецедентті мəтіндер; 6) теңеу арқылы берілген прецедентті есімдер; 7) экспрессивті-бағалауыштық метафора арқылы берілген прецедентті есімдер; 8) контекстуалдық антонимдерді пайдалану тəсілі.

Мақалада оның мынадай тəсілдері көрсетіліп, тілдік фактілер арқылы дəлелденді: 1) фольклорлық прецедентті трансформациялап енгізу; 2) фольклорлық прецедентті тақырыпат түрінде жұмсау; 3) фольклорлық прецедентті көптік мағынада жұмсап жағымсыз эмоция тудыру; 4) жалқыдан жалпыға өткен фольклорлық ілкі антропонимдер; 5) сұраулы сөйлем арқылы түзілген прецедентті мəтіндер; 6) теңеу арқылы берілген прецедентті есімдер; 7) экспрессивті-бағалауыштық метафора арқылы берілген прецедентті есімдер; 8) контекстуалдық антонимдерді пайдалану тəсілі.

«Прецедентті» деген сөзді қазақ тілінде «ілкі» деп алдық.

Қазіргі таңда қоршаған орта, әлем, дүние туралы барлық мағлұматтар халықтың сан ғасырлық дүниетанымы негізінде туындаған тілдік бірліктер яғни жеке сөздер, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, қанатты сөздер, прецедентті мәтіндер арқылы сақталып, атадан-балаға, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, әлемнің тілдегі бейнесі жаңарып та, толығып та отырады.

Мақала прецедентті мәтіндердің көркем шығармалардағы қызметін анықтауға арналған.

Прецедентті элементтердің ұлттық мазмұнын зерттеу арқылы ұлттың ойлау жүйесіне тән ерекшеліктері мен заңдылықтарын тани түсеміз.

Көркем шығармаларда ұтымды қолданылған прецедентті элементтер шығарманың көркемдік деңгейін арттырады, ұлттың таным-түсінігі мен пайымдауларынан мол хабар береді.

Прецедентті мәтіндердің менталдық сипаттарын зерттеу, оны ұлттық болмыс пен ұлттық таным көрсеткіші ретінде тануға бағытталған зерттеулер ұлт өмірінен, дүниетанымынан беретін ақпарат қорын молайтады.

Түйін сөздер: Интертекст, интертекстуалдылық байланыс, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, ассоциация, мәдени код, тілдік маркер;

Түйін сөздер: Интертекст, интертекстуалдылық байланыс, прецедентті мәтін, прецедентті есімдер, ассоциация, мәдени код, тілдік маркер;

М.Я.Дымарский интертекстуалдылықтан прецеденттілікті тілдік категория ретінде ажыратып қарауға мүмкіндік беретін белгісі ретінде прецедентті феномендердің кездейсоқ қолданылмайтындығын факт ретінде есептеуді ұсынады, прецедентті феномендер үнемі әдейі, бір мақсатпен қолданылып, «өзім-өзге» оппозициясын өзектендіреді, ал интертекстуалдылық көркем шығарманың онтологиялық (болмыс) қасиеті ретінде түсініледі және ол автордың еркінен тыс көрініс табуы мүмкін деп пікір айтады [9,55 б.].

М.Я.Дымарский интертекстуалдылықтан прецеденттілікті тілдік категория ретінде ажыратып қарауға мүмкіндік беретін белгісі ретінде прецедентті феномендердің кездейсоқ қолданылмайтындығын факт ретінде есептеуді ұсынады, прецедентті феномендер үнемі әдейі, бір мақсатпен қолданылып, «өзім-өзге» оппозициясын өзектендіреді, ал интертекстуалдылық көркем шығарманың онтологиялық (болмыс) қасиеті ретінде түсініледі және ол автордың еркінен тыс көрініс табуы мүмкін деп пікір айтады [9,55 б.].

Бирюкова прецедентті феномендердің үнемі қандай да бір мақсатты көздеп қолданылмайтындығын айтады, ғалымның айтуынша мәтіндегі қандай да бір сөз қолданысының әдейі /^INC әдейі емес қолданылғандығын анықтайтын маркерлер үнемі толық көрініс таба бермейді [10, 36 б.].

Прецедентті элементтің ұлттық мазмұнын зерттеу арқылы ұлттың ойлау жүйесіне тән ерекшеліктері мен заңдылықтарын тани түсеміз.

Көркем шығармаларда ұтымды қолданылған прецедентті элементтер шығарманың көркемдік деңгейін арттырады, ұлттың таным-түсінігі мен пайымдауларынан мол хабар береді.

Прецедентті мәтіндердің менталдық сипаттарын зерттеу, оны ұлттық болмыс пен ұлттық таным көрсеткіші ретінде тануға бағытталған зерттеулер ұлт өмірінен, дүниетанымынан беретін ақпарат қорын молайтады.

Осы өлең жолдарындағы прецедентті есімдер арқылы берілген жиынтық бейнелер: Қарымбай – дүниеқоңыз, сараңдықтың, Атымтай – жомарттықтың, Жантық – екіжүзділік пен арамдықтың, Төлеген – ерліктің, батырлықтың, Жиренше, Аяз билер – шешендіктің, да-нышпандықтың, Ақжүніс, Қамқа, Назым, Құртқа, Қыз Жібек, Баян сұлулар – сұлулықтың, ақыл-парасаттың, шынайы махаббаттың, ғашықтықтың, адалдықтың, нәзіктіктің, Қожанасыр – аңқаулықтың, туралықтың ассоциациялары.

Дмитрева прецедентті элементтердің табиғатын мәдениетпен байланыстырa көрсетеді: «ПТ, будучи сгустком культуры, содержит стереотип поведения, мировоззрение языковой личности» [10, 45 б.] және осылайша өз адресаттарына әсер ететіндігін жазады.

Ақын-жазушылар тіліндегі прецедентті қолданыстарды лингвотаным, лингвомәдени теориялары тұрғысынан зерттеу арқылы тілдің қызметін, әлеуетін тереңдей анықтауға мүмкіндік аламыз.

Прецедентті мәтіндерді тану, ұғыну мен түсінудің үлкен мәні бар, себебі оларды түсіну арқылы біз нақты бір ұлтқа тиесілі ақпарат аламыз.

Прецедентті мәтіндер белгілі бір тіл мен мәдениеттің көрінісі болғандықтан, оқырмандарын өз ұлтының тарихы, мәдениеті, дүниетанымы, философиясымен таныстырады, аралық байланыс орнатады.

Интертекстуалдылық теориясы мен