Мәдениет пен әдебиетте Танзимат дәуірін (1860-1896) бастаған Осман түріктерінде Шиннаси (1826-1871), Зия Паша (1829-1890), Намык Кемаль (1840-1888) сынды ақындар көнеден келе жатқан шығыстық үлгідегі классикалық Диуан әдеби дәстүрінің қатаң қалыбын бұзып, әдебиетке, әсіресе өлең өнеріне жаңашыл сипат беруге тырысқанмен, бәрібір көне дәстүрдің шеңберінен шыға алмады.

Озон қабатын тесіп, атмосфераны уладық, Жер Анаға өгей баладай қарап, топырақты бүлдіріп, жан-жануар, өсімдік әлеміне де зия­нымызды тигіздік.

Жоғарыда айтылғандарды түсіндірер болсақ, әлемдік түрікшілдік негіздерін жан-жақтылы қарастырған Зия Гок-алыптың «кейбір ұлттардың заманауи мәдениетке қол жеткізуі үшін өткенінен алыстауы қажет болар.

Академиктің осынау ұлағатты пайымын одан әрі өрбіте, өрістетер болсақ – түрік мәдениет тарихшысы Зия Гөк Алыптың: «Кейбір ұлттардың заманауи мәдениетке қол жеткізу үшін өткенінен алыстауы қажет болатын шығар.

Бұл жерде Ататүріктің түрік ғұламасы Зия Көкалыптың еңбектеріне сүйенгені қазіргі күні айтылып та жүр.

П.Флоренскийдің пікіріне ұқсас пікірді Зия Көкалып та айтқан: «Мемлекет ішінде ортақ рухтастықты, ортақ мүдделестікті, ортақ тілеулестікті қалыптастыратын – ең алдымен, ортақ тіл!

Ататүрік те, Зия Көкалып та Аллаға сенген, мұсылмандық ортада тәлім-тәрбие алған.

Соған қарамастан, Ататүрік пен Зия Көкалып діннің бірлігі мен ділдің бірлігінен гөрі тілдің бірлігін жоғары қойған.

Сонда жүргенде 1950 жылы мұнда ішкеріден атақты ұйғыр жазушысы Зия Сәмеди бастаған үкімет комиссиясы келе қалды.

Әсіресе, әдемі жас келіншектерге, Зия, Әлия сияқты, «ару» деген сөз қандай жарасады (Мұқаң жас келіншектерді қошеметтеп, мақтап отырғанды ұнататын.

Зия мен Әлия аттары аталғанда, қысылып қалғаны есімізде), «ару» деген сөзді кексе әйелдер де жақсы қабылдайды, оларға да ұнайды» дей отырып, сөзінің аяғын тілекке айналдырды.

Әне, сол үндеудің нәтижесі мен шабыттандыруынан болар, мен Ұйғыр ұлтынан шыққан кәсіпкер, ұлт зиялысы, меценат Ділмұрат Қузиев туралы «Ділі зия» романымды жазып шықтым.