Алматы: Қазақ университеті, 2016 жыл, 30 бетінде: «Ресей отаршылығы басталмай тұрғанға дейін олар Жайық, Елек, Қобда, Қалдығайты, Шыңғырлау бойларынан бастап, арадағы Жем, Темір өңірін қоса, оңтүстіктегі Үстірт, Сама-Матай, Доңызтау, Қонырат, Хорезм, Сырдарияның орта ағыстарына дейінгі аймақтарда басқа рулармен қатар емін-еркін көшіп-қонып жүретін».

ХІХ ғасырдың 30 жылдарының аяғында Есет Көтібарұлы Кіші жүздегі Жоламан Тіленшиев бастаған ұлт-азаттық қозғалысты қолдап, 1838 жылы Жоламан батырмен бірге Елек бекінісіне шабуыл жасайды.

Ақтөбе қаласының тұсынан шымырқана ағып жататын Елек өзенінің әдемі сұлу келбетіне, оның жағасындағы жапырақтары самал желмен сыбдыр қағып тұратын зәулім бәйтеректеріне енжар, селсоқ қарайтындар кемде кем.

Мәселені бұлайша төндіре айтуымыздың себебі Елек өзенінің алты валентті хроммен ластанған.

Әрине , атқарылған жұмыстардың нәтижесінде Елек өзеніндегі ластану ошағының көлемі азайғанын жоққа шығғара алмаймыз.

Осы тәсіл бойынша Елек өзеніне де әр ай сайын бақлау жұмыстары жүргізіліп жүр.

Бұған сүйенсек, Елек өзенінің хроммен жоғары деңгейде ластану дерегі 2015 жылдың ақпан айында тіркелген.

Сонымен бірге осы бақылауларға сәйкес 2018 жылдың желтоқсан айынан бастап Елек өзенінде алты валентті хром консентрациясының тағы да өсу көрінісі тіркелгені алаңдатпай қоймайды.

Әйтеуір сол уақыттан бері Елек өзеніне сарқынды суларды заңсыз ағызу деректері тіркелмепті.

Бұдан соң экология департаменті тарапынан да Елек өзеніне әр ай сайын бақылау жүргізілетінін айтып берді.

Қысқасы өңірдегі атқарушы органдары мен аталған экология департаменті өз құзіреттері мен мүмкіндіктері шеңберінде Елек өзенін құтқару жөнінде біраз істі атқарып келгені әрине құптауға тұрарлық жәйт.

Соған қарамастан Елек өзенін алты валентті хромнан тазарту жөніндегі проблема толық шешімін тапты деп айтуға ауыз бара бермейді.

Соның ішінде Елек өзенінен су алуды тоқтатужәне су қорының мөлшерін белгілеу жөніндегі мәселе күрделі күйінде қалып отыр.

Әйтсе де арада екі жыл өткен соң Елек өзенің тазалау жұмыстары пышақ кескендей тыйылып тоқтап қалғаны өкінішті-ақ.

Елек Жайыққа құятынын ескерсек, бұл мәселеден Жайықтың бойын жайлаған қалың ел де айналып өте алмайтыны айдан анық.

Осы тұрғыдан келгенде Елек өзенінде қалыптасып отырған бүгінгі күрделі экологиялық проблема жалпы халықтық сипат ала алатыны да ешқандай талас туғызбайды.

Ендеше алдағы уақытта

Айтпақшы, біз барғалы отырған Шыбынды биігі – Шыңғырлау мен Елек өзендерінің қосылған мүйісінде, Ресей Федерациясымен шекарада, шекара сызығынан небәрі 2,8 км жерде тұр.

Мысалы: Орал губерниясы Елек уезі Ташла болысы Иртек ауылындағы бір тұрғынның үйінен жас баланың мүрдесі табылған: ыдыста жас баланың жүрегі, өкпесі, бауыры, сонымен қатар, қазанда жас баланың еті пісіріліп жатқаны баяндалады.

Сонымен қатар Елек уезінде адам жеу фактісін тексеру жөнінде комиссия құрылған.

Сонымен бірге уездер бойынша ашыққан адамдардың саны туралы мынадай мәлімет бар: Орал уезінде – 38 мың адам (жалпы халықтың 30%-ы), Елек уезінде – 90 мың адам (жалпы халықтың 70%-ы), Жымпиты уезінде – 33 мың адам (жалпы халықтың 35,5%-ы), Калмыков уезінде – 42 мың адам (жалпы халықтың 70%-ы), Гурьев уезінде – 24 мың адам (жалпы халықтың 20%-ы) (негізі: БҚО МА, 19-қор, 1-тізім, 12-іс, 2-бет).

Сонымен бірге жоба авторы осы мәжілісте сонау жетпісінші жылдары Қарғалы мен Елек өзендеріне салынған көпірлердің әбден тозығы жеткенін, сондай-ақ облыс орталығында суағар жүргізілмегенін айтып берді.

Сөйтіп бірде көл, бірде шөл болып тұратын табиғаттың қытымырлығынан өткен жылы қала маңындағы Сазды, Песчанка және Бұтақ өзендерінің арнасы мүлдем тартылып, Елек пен Қарғалы өзендерінің түбіндегі саяжайлар сусыз қалып отыр.

Алда-жалда артық-ауыс дүниелер кетіп бара жатса, ең соңғы елек – қырағы көз цензура қалт жібермей, қағып тастайды.

Мысалы, Есет батырдың көшу бағыттары Сырдария өзенінің төменгі ағысы, Елек өзені, Жем бойы, Борсық құмы болатын.

Бұрынғы Алға химиялық зауыты аумағындағы химиялық қалдықтарды жою, «Ақтөбе ферроқорытпа зауыты» №1 және №2 цехтарының жиналған өндірістік қалдықтарын тазарту, Елек өзенінің 6 валентті хроммен, бормен ластануы, ілеспе газдардың ауада жануы, «Ақбұлақ» АҚ тазартылмаған ағынды суларының Елек өзеніне құйылуы, Ақтөбе түбіндегі су ресурстарының жағдайы, қаланың атмосфералық ауа қабатының ластануы – өңірдің басты экологиялық мәселелері.

Бұрынғы Алға химиялық зауыты аумағындағы химиялық қалдықтарды жою, «Ақтөбе ферроқорытпа зауыты» №1 және №2 цехтарының жиналған өндірістік қалдықтарын тазарту, Елек өзенінің 6 валентті хроммен, бормен ластануы, ілеспе газдардың ауада жануы, «Ақбұлақ» АҚ тазартылмаған ағынды суларының Елек өзеніне құйылуы, Ақтөбе түбіндегі су ресурстарының жағдайы, қаланың атмосфералық ауа қабатының ластануы – өңірдің басты экологиялық мәселелері.

30-40 жылдан бері созылып келе жатқан мәселелерге Алға химия зауытының қалдықтарынан арылу, Елек өзенінің алты валентті хроммен ластануы кіреді.

Мұның негізгі бағыттары – бұрынғы Алға химиялық зауытындағы қауіпті қалдықтарды көму, Елек өзенінің 6 валентті хром, бормен және кәріз суларымен «тарихи ластануын» жою, Ақтөбе қаласының атмосфералық ауа сапасын жақсарту, өндірістік қалдықтарды азайту және көму, қауіпсіз қалдықтар жүйесін құру, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды дамыту, Ақтөбе қаласы төңірегіндегі жасыл желек белдеуін қалпына келтіру, атмосфералық ауа мониторингі жүйесін жетілдіру.

Өңірде шешілуі кезек күттірмейтін мәселелердің бірі – Ақтөбе қаласының іргесінен ағып жатқан Елек өзенімен жалғасқан жерасты суларының алты валенттік хроммен «тарихи ластануы».

Бұл – Елек трансшекаралық өзенінің негізгі ластаушы көздері.

Облыстық экология департаменті мамандарының айтуынша, 6-валенттік хроммен ластанған 500 гектар аумақтағы жұмысты жалғастыру үшін хром қосындылары зауытына қарасты Елек өзенімен жалғасқан тұсындағы орындарды терең топырақ қабатымен қоса күрделі тазартылуы тиіс.

Бас гидрометеорологтің айтуынша, Елек өзеніне 10 жылдан бері үздіксіз жүргізіліп келе жатқан мониторинг ластану деңгейінің ең жоғары көрсеткішін байқатып отыр.