Сөздің мәнін толық түсіндіру, бастапқы бірліктің формантты бөлігіне бағдарланған дефиниция арқылы жасалады.

Дефиниция жинақы болумен қатар, ұғымға қатысты ақпаратты, оның белгілерін, мәліметтері мен деректерін жан-жақты қымтап қамтуы тиісті.

«Дипломатия жаршысы» журналында жарияланған дипломатиялық сөздікте: «Сыртқы қарым-қатынастар органының дипломатиялық персоналына берілетін жоғары дипломатиялық дәреже» – деп түсінік (дефиниция) берілген [8].

Мақалада дефиниция ұғымы жан-жақты қарастырылып, дефинициямен қатар қолданылатын кейбір ұғымдардың мән-мағынасын анықтауға байланысты мәселелер мен дефиницияның логикалық-когнитивтік сипаты талданды.

Термин дефинициясына берілген анықтамалар мен ғылыми еңбектердегі дефиниция анықтамаларының берілуі саралана келіп, ғалымдардың ортақ пікірлері талданды.

Дефиниция лексикографиялық семантизацияланудың негізгі құралы ретінде қаралғандығы айқындалды.

Алдымен дефиниция ұғымына түсінік беріп, дефинициямен қатар қолданылатын кейбір ұғымдардың мән-мағынасын анықтауға байланысты мәселелер мен дефиницияның логикалық-когнитивтік сипатын қарастырсақ.

Дефиниция термині латынның «definio – анықтау» деген сөзінен шыққан.

Дефиниция мәтінде ғылымның белгілі бір саласында жинақталған терминдердің мағынасын ашады, яғни дефиниция мәліметтерде жинақталған терминді белгілейді.

Дефиниция мәтінде ғылымның белгілі бір саласында жинақталған терминдердің мағынасын ашады, яғни дефиниция мәліметтерде жинақталған терминді белгілейді.

Дефиниция құрылымында логикалық ойлау әрекеті бар, тіл мен ойлаудың байланыстылығы осы процесте өтеді.

Дефиниция белгілі бір түсініктің мағынасын ашу үшін жасалады, яғни нақтылықтың бөлігі болып табылады.

Д.П.Горский дефиницияның логикалық формуласын былай көрсетеді: Dfd (дефиниция немесе анықтама) = Dfn (дефиниенс бір нәрсе арқылы анықталған) [2, 18].

Дефиниция ғылым тілі үшін маңызды екені анық, онда анықталатын нысан туралы адам білімі көрініс табады.

Осыған сәйкес дефиниция когнитивтік қызмет атқарады, ол нысан туралы білімді бекітеді және коммуникативтік қызметі арқылы табиғи тіл терминологиялық бірліктерінің мағынасын анықтап, адамдардың өзара түсінісуіне мүмкіндік жасайды, ал дефиницияның кумулятивтік қызметі белгілі нысанды ұзақ уақыт аралығында зерттеп, оның қолданылуына ғылыми процесс барысында жағдай жасайды.

Формуламен берілетін нақты ғылымдарда дефиниция нысандарды теңестіру және бірегейлендіру қызметін атқарады.

Нақты ғылымдар үшін біркелкі жасалған дефиницияның маңызы зор, себебі дефиниция негізінде әртүрлі заңдар, формулалар, жаратылыстану теориясының негізгі заңдылықтары жасалады.

Жалпы гуманитарлық білім беру саласында және бірқатар жаратылыстану ғылымы салаларында (теориялық физика, биология) бір нысанға берілген дефиниция төңірегінде жиі келіспеушіліктер болады, себебі дефиницияға әртүрлі талаптар қойылады.

Суперанская және бірқатар ғалымдардың айтуы бойынша: «дефинициялар қаралып отырған пәнге байланысты (нақты және қоғамдық ғылымдар үшін), материалды меңгеру деңгейіне қатысты (бұл алғашқы дефиниция болуы мүмкін, белгілі бір зерттеуді қорытындылайтын немесе көпжылдық ізденісті қорытындылайтын да болуы мүмкін) әртүрлі болып келеді.

Дефиниция, ұғым және термин арасында семиотикалық байланыс орнатылады, термин → белгі →белгілеуші; ұғым → белгіленуші; дефиниция ұғымның сөйлеммен берілуі.

Дефиниция, ұғым және термин арасында семиотикалық байланыс орнатылады, термин → белгі →белгілеуші; ұғым → белгіленуші; дефиниция ұғымның сөйлеммен берілуі.

Милл: «Дефиниция – тілдегі сөздің қолданылуы туралы мәлімет беретін теңестірілген пайымдау», - дейді [4, 25].

Гоббстың пікірі бойынша, дефиниция екіұшты мағынаны жоятын тілдік құрылым және белгілі бір зат туралы жалпы түсінік беру [5, 60].

Дюбюктің тұжырымы бойынша: «Дефиниция ұғымның мазмұнын түсіндіре отырып, ұғымның ары қарай дамуына кедергі келтіреді» [6, 84].

Гуманитарлық бағыттағы ғылым салаларының терминологиялық жүйелерінде терминдік бірліктер басымдық танытып, денотаттары абстрактілі ұғымды білдіреді, ал мағынасы дефиниция түрінде сипатталады, мұндай терминдердің құрылымында сигнификаттық компонент ерекше рөл атқарады.

Дефиниция терминіне берілген бірнеше анықтаманы келтірсек: В.И.

Дальдің түсіндірме сөздігінде: «дефиниция – сөзді немесе ұғымды анықтау, түсіндіру, талдау», – дегенді білдіреді, А.Н.

Ушаковтың түсіндірме сөздігінде: «дефиниция – (definitio лат.

Шведованың түсіндірме сөздігінде: «дефиниция – ұғымды анықтау, түсіндіру.

Қалиев «Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігінде»: «дефиниция (лат.definitio анықтау) – белгілі бір термин не сөз арқылы бейтаныс басқа терминнің (сөздің) мағынасын ашу; зерттеу объектісіне анықтама беру; пайымдау», – деп жазады [9, 89].

Осы сөздіктердегі анықтамаларды салыстыра келгенде барлық зерттеушілер «дефиниция – ұғымды анықтау, түсіндіру» деген ортақ пікірде екенін көреміз.

Морковкин «Основы теории учебной лексикографии» еңбегінде: «Дефиниция – сөздік бірліктің абсолюттік құндылығына қатысты белгісіздікті логикалық анықтамаларға қойылатын талаптарға сәйкес орындалған сөз тіркестері (әдетте күрделі сөз тіркестері) көмегімен жою; ол сөз тіркестерінен құралған мәтіннің бөлшегі» [10, 115], - деп көрсетеді.

Малбақов бір тілді түсіндірме сөздіктің құрылымына қатысты мәселелерге арналған монографиясында дефиниция, түсіндірме, анықтама ұғымдарын зерттей келе: «...

бірқатар лексикографиялық еңбектерде синоним ретінде қарастырылған түсіндірме, дефиниция, анықтама терминдері шын мәнінде бір-біріне синоним емес.

Дефиниция – сөздік бірлікке берілген қысқаша анықтама.

Термин сөздің мағынасы оның дефинициясы арқылы анықталады» [12, 9], - деп терминге міндетті түрде дефиниция берілу керектігін айтады.

Анықтама және дефиниция терминдеріне келетін болсақ, олар лингвистикалық терминологиялық сөздік бағытына сәйкес келеді, себебі арнаулы мәтіндердегі ғылыми түсінік анықтама немесе дефиниция арқылы ғана беріледі.

Анықтама және дефиниция терминдеріне келетін болсақ, олар лингвистикалық терминологиялық сөздік бағытына сәйкес келеді, себебі арнаулы мәтіндердегі ғылыми түсінік анықтама немесе дефиниция арқылы ғана беріледі.

Байқап отырғанымыздай, анықтама ұғым жайлы келтірілген көзқарастың екіншісі дефиниция ұғымына сәйкес келіп, олардың синоним терминдер ретінде қабылдауға болатындығын дәлелдейді, себебі дефиницияның да құрылымы мен жасалу тәсілі логика тұрғысына негізделген тілдік фразалық құрылым болып табылады.

Термин және дефиниция бірдей дәрежедегі ұғымды білдіреді.

Біріншіден, дефиниция антикалық дәуірден бастап-ақ логикалық мәселенің шеңберінде қарастырылып келеді, ал ұғым мазмұны логикалық операция ретінде зерттелген.

Екіншіден, дефиницияны зерттеуге арналған еңбектерде дефиниция лексикографиялық семантизацияланудың негізгі құралы ретінде қаралады.

Сөздік дефинициясына қатысты зерттеулер лексикографиялық анықтама дегеніміз не, оны қалай құру керек, лексикографиялық дефиниция қандай болады, термин туралы мәлімет көзі ретінде сөздік дефиницияларын пайдалану мәселелері сияқты сұрақтармен байланысты.

Семенова еңбектерінде дефиниция, анықтама, түсіндірме, сипаттама беру сияқты бір-біріне жақын ұғымдар қарастырылған.

Малбақов бірқатар лексикографиялық еңбектерде синоним ретінде қарастырылатын түсіндірме, дефиниция, анықтама терминдерінің бір-біріне синоним болмайтынын дәлелдеп жазады.

Түсіндірме, дефиниция терминдеріне қатысты мәселеде дефиницияны түсіндірменің құрамында қарастырған пікірді мақұлдайды және анықтама түрлерін зерттейді.

Бұл ретте терминге берілген дефиниция арқылы сол ғылым саласын тануға болатынына көз жеткіземіз.

Яғни, дефиниция ұғымға сай келеді және оның негізгі мазмұнын береді.

Дефиниция ұғымға да, терминге де қатысты, сондықтан терминнің дефинициясы және ұғымы деп айтуға да болады.

Термин дефиниция көмегімен ұғымды анықтайды, яғни термин сөздер терминологиялық сөздіктерде дефиниция арқылы беріледі.

Термин дефиниция көмегімен ұғымды анықтайды, яғни термин сөздер терминологиялық сөздіктерде дефиниция арқылы беріледі.

Арнайы ұғымның ара-жігі, терминнің мағынасы дефиниция арқылы анықталады.

Жалпы дефиниция мәселесі сөз болғанда оның анықтама, сипаттама, семантизациялану сияқты ұғымдармен арақатынасын анықтап алған жөн.

Жалпы дефиниция ақиқат шындықтың бір бөлігі болып табылатын белгілі бір ұғымның мағынасын ашу үшін жасалады.

Скрипникова: «Кез келген металингвистикалық қызметте жұмсалатын сөйлеу актісінің құрылымы екі компоненттен тұрады – түсіндірілуші (вокабула) және түсіндіруші (дефиниция); осы екінші компонентті құрайтын бөлімде сөздердің семантизациялануы жүргізіліп орын алады.

Сөйтіп, дефиниция – ерекше логикалық тілдік құрылым, мұнда тіл мен ой бірге қызмет етеді, бірін-бірі толықтырады.

Дефиниция ескі білімді жаңа біліммен байланыстырады, білімнің барлық саласында ғалымдардың сөйлесуіне көмектеседі, адамның танымдық әрекетінің пайдалы, сапалы болуына әсер етеді.

Қазіргі таңда дефиниция логикалық және лингвистикалық тұрғыдан әлем тілдерінде кеңінен зерттеліп жатыр.

Сондай-ақ дефиниция логикалық және лингвистикалық құбылыс ретінде әрі ақыл-ой әрекетінің ерекше формасы ретінде де қарастырылып келеді.

Терминологиялық дефиниция шағын мәтін арқылы терминнің семантизациясын жүзеге асырады.

Сонымен, дефиниция мазмұнын терминдер мағынасының интерпретациясы дефинициядан дефиницияға түрленетіндіктен бір типті деп атауға болмайды.

дефиниция түзу барысында ақиқат болмыстың бір нысаны бірнеше ғылым салаларында қарастырылып, түрлі ұғымдар жүйесіне қатысуының нәтижесінде түрлі дефинициялар талап ету ерекшелігі ескерілуі қажет;

Сол себепті дефиниция ғылым-білімнің қазіргі даму деңгейіне сәйкес жасалуы тиіс;

дефиниция мазмұны түсінікті әрі нақты болуы үшін, сол дефинициялар жүйесінде анықталған, белгілі және бір мағынада қалыптасқан терминдерді қолдану қажет;

дефиниция құрылымы қысқа, әрі логикалық тұрғыдан аяқталған сөйлемдерден құрылуы тиіс және артық ақпаратқа жол берілмеуі қажет; • дефиницияда тавтологиялық элементтер болмағаны дұрыс.

Осы талаптар негізінде дефиниция мәтінде ғылымның белгілі бір саласында жинақталған терминдердің мағынасын ашады, яғни мәліметтерде жинақталған терминді белгілейді.

Мысалы, экономика саласындағы белый слон терминіне келесі дефиниция берілген: «сделка, прикотором расходы заведомо превышают ожидаемую прибыль» [2, 64].

Мысалы, теория «блуждания» // «адасу» теориясы терминіне келесі дефиниция берілген: «теория, согласно которой движение ценных бумаг может быть обусловлено любой причиной без всякой связи с предыдущими изменениями, что делает невозможным его прогнозирование» [2, 207].

Мысалы, теория «длинных дамских юбок» (қазақша нұсқасы берілмеген) терминіне келесі дефиниция берілген: «это шуточная теория о том, что цены акций движутся в одном направлений с длиной дамских юбок.

Дефиниция мазмұнын зерделей келе, тілдердің таралуы толқынға теңеліп, «толқын» сөзі абстрактылы тұжырымды нақты танып білуге үлес қосып отыр деген ойдамыз.

Мысалы 1986 жылғы желтоқсан айында болған оқиғаны бірде «оқиға», бірде «көтеріліс» деп осы жөнінде дұрыс дефиниция таба алмай жүрміз.

«Движение» деген дефиниция сөздіктерде белгілі бір мемлекеттік саясатқа қарсы жүргізілетін, бүкіл әлеуметтік топтар қолдайтын, халықтың көпшілік бөлігі қатысатын, күрестің әртүрлі әдіс-тәсілдің түрлерін пайдаланатын саяси іс-әрекеттер.

Мысалы, экономика саласындағы «золотой жук» (қазақ тіліне «алтын қоңыз» деп аударылған) терминіне келесі дефиниция берілген: «1.

Біздің ойымызша, термин мен дефиниция арасындағы байланыс шартты түрде белгіленген.

Терминге келесі дефиниция берілген: «фирма, специализирующаяся на предупреждении попыток поглощения, а также на анализе торговли акциями компаний – клиента, сборе голосов акционеров в поддержку нужных решений»

Күрделі етістіктер жасайтын тірек компоненттердің/көмекші етістіктердің семантикалық функциясы ашылады және күрделі етістіктер мен аналитикалық формалы етістіктердің бірнешеуіне дефиниция беріліп, сөздікте рәсімделу үлгісі беріледі.

Білімнің жаңа саласында нақты термин табылғанша сипаттамалы дефиниция қолданылады.

Əдетте арнаулы ұғымның дефиниция арқылы белгіленетін нақты шекаралары болады.

Дефиниция терминнің қажетті элементі болумен қатар терминнің анықтамасы болып табылады, өйткені ол тілдің сөздік құрамындағы терминологиялық лексикасын ерекшелейді.

ғалымдар терминнің мағынасын белгілеу үшін дефиниция құру қажет екенін атап көрсетеді.

Дефиниция терминнің терминологиялық жүйесінің шеңберіндегі мəнмəтіннен тəуелсіз болады жəне бірмағыналық ерекшеліктері ескеріледі.

Формуламен берілетін нақты ғылымдарда дефиниция нысандарды теңестіру жəне бірегейлендіру қызметін атқарады.

Нақты ғылымдар үшін біркелкі жасалған дефиницияның маңызы зор, себебі дефиниция негізінде əртүрлі заңдар, формулалар, жаратылыстану теориясының негізгі заңдылықтары жасалады.

Жалпы гуманитарлық білім беру саласында жəне бірқатар жаратылыстану ғылымы салаларында (теориялық физика, биология) бір нысанға берілген дефиниция төңірегінде жиі келіспеушіліктер болады, себебі дефиницияға əртүрлі талаптар қойылады.

2) «Өнімділік – түсімді мол берушілік, нəтижелілік» А.В.Суперанская жəне бірқатар ғалымдардың айтуы бойынша: «дефинициялар қаралып отырған пəнге байланысты (нақты жəне қоғамдық ғылымдар үшін), материалды меңгеру деңгейіне қатысты (бұл алғашқы дефиниция болуы мүмкін, белгілі бір зерттеуді қоры тындылайтын немесе көпжылдық ізденісті қорытындылайтын да болуы мүмкін) əртүрлі болып келеді.

Дефиниция, ұғым жəне термин арасында семиотикалық байланыс орнатылады, термин→белгі→белгілеуші; ұғым → белгіленуші; дефиниция ұғымның сөйлеммен берілуі.

Дефиниция, ұғым жəне термин арасында семиотикалық байланыс орнатылады, термин→белгі→белгілеуші; ұғым → белгіленуші; дефиниция ұғымның сөйлеммен берілуі.

Осылайша, дефиниция көбінесе ұғымға емес, белгілі бір терминге беріледі, сондықтан ол ұғым интенсионалын емес, терминологиялық мағынаның сигнификаттық компонентін ашып көрсетеді, сонымен қатар сөздің ішкі жүйедегі қатынасын басқа біртекті лексикалық бірліктермен қарастырады.

Термин жəне дефиниция бірдей дəрежедегі ұғымды білдіреді.

Біріншіден, дефиниция антикалық дəуірден бастап-ақ логикалық мəселенің шеңберінде қарастырылып келеді, ал ұғым мазмұны логикалық операция ретінде зерттелген.

Сөздік дефинициясына қатысты зерттеулер лексикографиялық анықтама дегеніміз не, оны қалай құру керек, лексикографиялық дефиниция қандай болады, термин туралы мəлімет көзі ретінде сөздік дефиницияларын пайдалану мəселелері сияқты сұрақтармен байланысты.

Бұл ретте терминге берілген дефиниция арқылы сол ғылым саласын тануға болатынына көз жеткіземіз.

Дефиниция ұғымға да, терминге де қатысты, сондықтан терминнің дефинициясы жəне ұғымы деп айтуға да болады.

Термин дефиниция көмегімен ұғымды анықтайды, яғни термин сөздер терминологиялық сөздіктерде дефиниция арқылы беріледі.

Термин дефиниция көмегімен ұғымды анықтайды, яғни термин сөздер терминологиялық сөздіктерде дефиниция арқылы беріледі.

Арнайы ұғымның ара-жігі, терминнің мағынасы дефиниция арқылы анықталады.

Сөйтіп, дефиниция – ерекше логикалық тілдік құрылым, мұнда тіл мен ой бірге қызмет етеді, бірін-бірі толықтырады.

Дефиниция ескі білімді жаңа біліммен байланыстырады, білімнің барлық саласында ғалымдардың сөйлесуіне көмектеседі, адамның танымдық əрекетінің пайдалы, сапалы болуына əсер етеді.

Яғни, дефинициялары біркелкі лексика мен синтаксистік құрылымдармен рəсімделуі тиіс; - дефиниция түзу барысында ақиқат болмыстың бір нысаны бірнеше ғылым салаларында қарастырылып, түрлі ұғымдар жүйесіне қатысуының нəтижесінде түрлі дефинициялар талап ету ерекшелігі ескерілуі қажет; - ғылымның дамуы ғылымның өзгеруіне де алып келетіні сөзсіз.

Сол себепті дефиниция ғылым-білімнің қазіргі даму деңгейіне сəйкес жасалуға тиіс; - дефиниция мазмұны түсінікті əрі нақты болуы үшін, сол дефинициялар жүйесінде анықталған, белгілі жəне бір мағынада қалыптасқан терминдерді қолдану қажет; - дефиниция құрылымы қысқа, əрі логикалық тұрғыдан тек аяқталған сөйлемдерден құрылуы тиіс жəне артық ақпаратқа жол берілмеуі қажет; - дефиницияда тавтологиялық элементтер болмағаны дұрыс.

Сол себепті дефиниция ғылым-білімнің қазіргі даму деңгейіне сəйкес жасалуға тиіс; - дефиниция мазмұны түсінікті əрі нақты болуы үшін, сол дефинициялар жүйесінде анықталған, белгілі жəне бір мағынада қалыптасқан терминдерді қолдану қажет; - дефиниция құрылымы қысқа, əрі логикалық тұрғыдан тек аяқталған сөйлемдерден құрылуы тиіс жəне артық ақпаратқа жол берілмеуі қажет; - дефиницияда тавтологиялық элементтер болмағаны дұрыс.

Сол себепті дефиниция ғылым-білімнің қазіргі даму деңгейіне сəйкес жасалуға тиіс; - дефиниция мазмұны түсінікті əрі нақты болуы үшін, сол дефинициялар жүйесінде анықталған, белгілі жəне бір мағынада қалыптасқан терминдерді қолдану қажет; - дефиниция құрылымы қысқа, əрі логикалық тұрғыдан тек аяқталған сөйлемдерден құрылуы тиіс жəне артық ақпаратқа жол берілмеуі қажет; - дефиницияда тавтологиялық элементтер болмағаны дұрыс.

Осы талаптар негізінде дефиниция мəтінде ғылымның белгілі бір саласында жинақталған терминдердің мағынасын ашады, яғни мəліметтерде жинақталған терминді белгілейді.

Анықтама (дефиниция) – термин семантикасын ашудың аса маңызды құралы.