Сезім, аффект және эмоция ұғымдарының жігін ашамыз.

Тірек сөздер: жағымсыз эмоция, көркем мәтін, лингвистика, эмоционалды жағдаят, ұлттық құндылық, аффект, сезім.

Алдымен эмоция, аффект және сезім ұғымдарының жігін ажыратып алалық.

Аффект тез пайда болуымен, қысқа мерзімділігімен, әсердің қарқындылығымен, санасыздығымен ерекшеленеді.

Аффект барысында адам өзінің психологиялық халін, эмоцияларын бақылай алмайды.

Эмоция және уәждеме психологиясы бағытындағы шетелдік ғалымдардың зерттеулері адамның назарын бір нәрсеге аударып шоғырландырушы күш (аффект) қызығушылық сезіміне тән екендігін, ал келесі бір оң эмоция — қуаныш конструктивті және шығармашылық ойлау әрекетін тудыратындығын көрсетеді [6; 29].

Ивахив өзінің «Қозғалмалы суреттер экологиясы: Кино, Аффект, Табиғат» атты еңбегінде былай дейді: «Кино экологиялық жүйені құрайды.

Келесі мысалдағы синкреттік эпитеттер (ақкөз ашу, сүңгі тұяқ) аффект билеген жыртқыштың қалпын дәл бейнелесе, соңғы мысалдағы жансыз, қызусыз келбеттің (түр т.б.) ыстық болып сипатталуы да сөйлемнің көркемдік бояуын қалыңдатып, мазмұнын әсерлі етіп тұр.

Сөздік құрастырушылар қазақ тілінің табиғатына, дыбыстық заңдылықтарына икемдеместен, бірнеше дауыссыз қатар келетін терминдерді енгізе берген: габбро (геол.); габбро-амфиболит, габбро-диабаз (геол.); габброидтену, габбролық, габбро-пегматит (геол.); габбро-порфирит (геол.); аффект, аффикс, аффикстік, аффинаж (тех.), аффинаждау (тех.), аффинаттау (тех.), аффинация (тех.), аффрикат, баббит, багги (спорт), вакуум, вакуумдау, вакуумдық, вакуумөлшеуіш, глоссарий, грамм, грамматика (лингв.), грамматикалық, грамм-атом, грамм-моль (хим.), граммофон, грамм-эквивалент (хим.), дифференциал, дифференциалдау, дифференциалды, дифференциалдық, дифференциация, диффузия, диффузиялық, диффузор (тех.), т.т.

Мақалада Позитивті және негативті аффект шкаласын қазақ тіліне бейімдеу және осы әдістеме арқылы анықталған эмоциялар жиілігінің бақыт деңгейіне әсер ету ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеудің нәтижелері қамтылған.

Watson, Clark және Tellegen ұсынған Позитивті және негативті аффект шкаласы қазақ тіліне аударылып, әдістеме ұлт пен тіл ерекшелігіне бейімделді.

Позитивті және негативті аффект пен Оксфорд бақыт сауалнамасы арқылы алынған көрсеткіш арасындағы өзара байланысты зерттеуде Пирсон бойынша корреляциялық талдау жүргізіліп, позитивті аффекттің бақытпен тура байланысы, негативті аффекттің бақытпен кері байланысы анықталды.

Түйін сөздер: позитивті аффект, негативті аффект, альфа-Кронбах, бақыт.

Түйін сөздер: позитивті аффект, негативті аффект, альфа-Кронбах, бақыт.

Көптеген мемлекеттерде жүргізілген зерттеулерде өмірге қанағаттанушылық, позитивті және негативті аффект бақытқа әсер ететіні анықталғанымен, Қазақстандық респонденттермен бұл бағытта эмпирикалық зерттеу жүргізілмеген.

«Аффект» термині адамның бастан кешіретін сезімдерін, эмоцияларын, көңіл-күйлерін сипаттайды және екіге бөлінеді: позитивті аффект және негативті аффект [1; 2].

«Аффект» термині адамның бастан кешіретін сезімдерін, эмоцияларын, көңіл-күйлерін сипаттайды және екіге бөлінеді: позитивті аффект және негативті аффект [1; 2].

«Аффект» термині адамның бастан кешіретін сезімдерін, эмоцияларын, көңіл-күйлерін сипаттайды және екіге бөлінеді: позитивті аффект және негативті аффект [1; 2].

Позитивті аффект тұлғадағы ынтаның, белсенділіктің және қырағылықтың белгілі бр деңгейін білдіреді.

Керісінше, негативті аффект – ашу, жек көру, жиіркеніш, кінә, қорқыныш, беймазалық сияқты жағымсыз көңіл-күйден тұратын субъективті күйзелістің жалпы өлшемі.

1984 жылы Diener мен Emmons [6]; 1985 жылы Stone, Hedges, Neale және Satin [7]; 1988 жылы Watson, Clark және Tellegen (PANAS: Positive and Negative Affect Schedule) [2]; 2010 жылы Diener, Wirtz, Tov, Kim Prieto,Choi, Oishi және Biswas-Diener [8] позитивті және негативті аффект шкалаларын ұсынды.

Аталған әдістемелердің ішінде сенімділік деңгейі жоғары және дүние жүзі бойынша (соның ішінде АҚШ, Испания, Австралия, Ұлыбритания, Қытай мемлекеттерінде) жиі қолданылатын әдістеме – Позитивті және негативті аффект шкаласы [9].

Позитивті және негативті аффект шкаласы 20 тармақтан, 5 балдық шкаладан тұрады.

Сонымен қатар, әдістеме жаңа болғандықтан, оның сыртты валидтілігін анықтауда авторлар позитивті және негативті аффект көрсеткіші мен Хопкинс симптомдар чеклисті (Hopkins Symptom Cheklist), Бектің депрессия сауалнамасы (Beck Depression Inventory), Мазасыздану күйінің шкаласы (State-Trait Anxiety Inventory; State Anxiety Scale) арасында корреляциялық талдау жүргізген.

Сонымен қатар, түрлі мәдениет өкілдері арасындағы позитивті және негативті аффект шкалалары салыстырылған.

Аталған жағдайға байланысты 2019 жылы Сингапур және АҚШ тұрғындарына Позитивті және негативті аффект шкаласы жүргізілген.

Сонымен қатар, 2020 жылы американдық және араб респонденттерінің Позитивті және негативті аффект шкаласы бойынша көрсеткіштері салыстырылып, жоғарыдағы зерттеуге ұқсас нәтижеге қол жеткізген [10].

Позитивті және негативті аффект шкаласының қолданысын кеңейтуде оның балаларға арналған нұсқасы да ұсынылды [13].

Яғни, барлық жас кезеңі бойынша позитивті аффект деңгейі негативті аффекттен әлдеқайда жоғары [14].

Ал, Аргентинада Позитивті және негативті аффект шкаласы студенттерге, әр түрлі жастағы ересектерге және спортсмендерге онлайн және оффлайн, онымен қоса 5 және 7 бал- дық бағалау шкаласымен жүргізілген.

Сонымен қатар, Кореяда да колледж студенттеріне өз тілдеріне бейімделген әдістеме жүргізіліп, позитивті аффект пен негативті аффекттің бір-біріне тәуелсіз екені анықталған [11].

Зерттеудің мақсаты: Позитивті және негативті аффект шкаласын қазақ тіліне бейімдеу және эмоциялар жиілігінің бақытқа әсер етуін зерттеу.

Зерттеудің болжамдары: 1) Позитивті және негативті аффект шкаласының қазақ тіліне аударылған нұсқасының сенімділік деңгейі жоғары болады; 2) Позитивті және негативті эмоциялар жиілігі бақыт деңгейіне әсер етеді.

Қатысушылар: Позитивті және негативті аффект шкаласын қазақ тіліне бейімдеу және эмоциялар жиілігін бақытқа әсер етуін эмпирикалық зерттеуге 16-70 жас аралығындағы Қазақстанның түрлі аймағынан жалпы саны 417 қазақ тілді тұлғалар қатысты.

Өлшемдер: Эмпирикалық зерттеуді жүргізу барысында Позитивті және негативті аффект шкаласы (The Positive and Negative Affect Schedule; Watson D., Clark L.A., Tellegen A.; 1988)

Позитивті және негативті аффект шкаласы позитивті және негативті эмоциялардың жиілігін өлшейтін әдістеме ретінде алғаш рет 1988 жылы қолданысқа енгізілді.

Позитивті аффект 1, 3, 5, 9, 10, 12, 14, 16, 17 және 19 тармақтарды қамтиды.

Негативті аффект 2, 4, 6, 7, 8, 11, 13, 15, 18 және 20 тармақтардың қосындысынан тұрады.

Жүргізілу барысы: Позитивті және негативті аффект шкаласы және Оксфордтық бақыт сауалнамасының қазақ тіліне аударылған нұсқалары 16-70 жас аралығында Қазақстанның түрлі аймақтарының 417 тұрғынына қашықтықтан жүргізілді.

Екінші кезеңінде Позитивті және негативті аффект шкаласының қазақ тілді нұсқасының сенімділік статистикасы жүргізілді.

3- кестеден Позитивті және негативті аффект шкаласының әр тармағы бойынша α- Кронбах көрсеткіші 0,8-ден жоғары екенін көре аламыз.

Мұнда Позитивті және негативті аффект шкаласы екі өлшемнен тұрғанымен, алынған нәтижелер төмендегідей төртке бөлініп топтастырылды:

1) Жоғары позитивті аффект, төмен негативті аффект;

1) Жоғары позитивті аффект, төмен негативті аффект;

2) Төмен позитивті аффект, жоғары негативті аффект;

2) Төмен позитивті аффект, жоғары негативті аффект;

3) Жоғары позитивті аффект, жоғары негативті аффект;

3) Жоғары позитивті аффект, жоғары негативті аффект;

4) Төмен позитивті аффект, төмен негативті аффект.

4) Төмен позитивті аффект, төмен негативті аффект.

Ал, екі аффект түрінің де бірдей жоғары немесе төмен болуынан бақыт деңгейінде айырмашылық байқалмайды.

Тек бұл көрсеткіш жоғары позитивті, төмен негативті аффект жағдайындағы бақыт деңгейінен төмен, ал төмен позитивті, жоғары негативті аффект жағдайындағы бақыт деңгейінен жоғары болады.

Тек бұл көрсеткіш жоғары позитивті, төмен негативті аффект жағдайындағы бақыт деңгейінен төмен, ал төмен позитивті, жоғары негативті аффект жағдайындағы бақыт деңгейінен жоғары болады.

Сондықтан позитивті және негативті аффект бақыт деңгейінің өзгеруіне қаншалықты үлес қосатынын анықтау үшін регрессиялық талдау жүргізудің қажеттілігі туындады.

Регрессиялық талдау нәтижесінде алынған мәліметтер бізге ең қажеттісі – R-квадрат – көптік детерминация коэффициенті – позитивті аффект бойынша 0,277-ге, ал негативті аффект бойынша 0,152-ге тең.

Регрессиялық талдау нәтижесінде алынған мәліметтер бізге ең қажеттісі – R-квадрат – көптік детерминация коэффициенті – позитивті аффект бойынша 0,277-ге, ал негативті аффект бойынша 0,152-ге тең.

- Позитивті және негативті аффект шкаласы қолданылған зерттеулерге талдау жасалынды және қазіргі уақытта да әдістеменің өзекті екендігі дәлелденді; - Позитивті және негативті аффект шкаласы қазақ тіліне аударылып, жалпы және жеке тармақтардың альфа-Кронбах коэффициенті арқылы оның сенімділік статистикасы жоғары екені дәлелденді (α = 0,831).

- Позитивті және негативті аффект шкаласы қолданылған зерттеулерге талдау жасалынды және қазіргі уақытта да әдістеменің өзекті екендігі дәлелденді; - Позитивті және негативті аффект шкаласы қазақ тіліне аударылып, жалпы және жеке тармақтардың альфа-Кронбах коэффициенті арқылы оның сенімділік статистикасы жоғары екені дәлелденді (α = 0,831).

Ал, екі аффект көрсеткіші бірдей жоғары не төмен болғанда, бақыт деңгейінде айырмашылық байқалған жоқ.

- Регрессиялық талдаудың нәтижесінде позитивті аффект 27,7%, ал негативті аффект 15,2% жағдайда бақытқа әсер ететіні анықталды.

- Регрессиялық талдаудың нәтижесінде позитивті аффект 27,7%, ал негативті аффект 15,2% жағдайда бақытқа әсер ететіні анықталды.

ҚР ҚК-де қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесіне қарай: Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтiру (106 бап) Денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтiру (107 бап); Аффект жағдайында денсаулыққа зиян келтiру (111 бап); Қажеттi қорғаныс шегiнен шығу кезiнде денсаулыққа ауыр зиян келтiру (112 бап); Қылмыс жасаған адамды ұстап алу кезiнде денсаулыққа ауыр зиян келтiру (113 бап); Денсаулыққа абайсызда зиян келтiру (114 бап )[4].

Психологиялық таным формалары мен процестері, түйсіктерді қабылдау, ойлау, қиялдау, ес, сонымен қатар сенім, көңіл, аффект мәселелерін жеке адамдар мен ұжым арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан зерттеуді негізге алады.

Психологиялық таным формалары мен процестері, түйсіктерді қабылдау, ойлау, қиялдау, ес, сонымен қатар сенім, көңіл, аффект мәселелерін жеке адамдар мен ұжым арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан зерттеуді негізге алады.