– Диалектика деген не?

– Диалектика деген...

Бұл – диалектика.

Қане, диалектика үшін тағы да тартып жіберейік.

Кез келген жүйенің арқа сүйейтін тіректері – онтология, гноселогия, логика, эпистемология, этика, эстетика – секілді топтас бөліктері, сонымен қатар, құрамына енетін заңдылықтары – диалектика, индукция, дедукция және логика.

Яғни, бұрын Абайға қатысты еңбектердің бәрін маркстік-лениндік компартияның материалистік диалектика көзқарасына бағыттап шығарып келдік.

Философияның мазмұнын тереңдету мақсатындағы әрекеттер: лениндік бейнелеу теориясы және диалектика, таным теориясы, логика үшеуін бір сөзбен айту деген тәсіл.

Лениннің «Диалектика марксизмнің жаны» деген қағидасы коммунистік партияның негізгі ұстанымы болғаны туралы.

Қазіргі жаһандық саясат та батысты – «қала», шығысты (мұсылман әлемі) «дала» ретінде танып, табиғи диалектика ретінде қарастыруын жалғастырып келеді.

Диалектика – дүниедегі, өмірдегі шиеленіскен қайшылықтарды танып, шешу тәсілі.

Күл-білтелеу дегенді диалектика білмейді.

Адамтанудың басты қағидаларын сұрыптаған диалектика ғылымы алғашқы философиялық ой-пікір-лердің тізбегін ұсына отырып, қоршаған әлем мен құбылыстар туралы, олардың адам дамуына әсері мен өзара сабақтастығы хақында құнды деректердің дүниеге келуіне себепкер болды.

Пәлсапалық ұғымдар қатарында диалектика заңдылықтарының танымдық процесті айқындауға қатысуы да сол күр-делі тұтастықтың нәтижесін құрады.

Диалектика қимыл-қозғалыстар мен дамудың жалпы заңдары туралы ғылым болып есептелетіндік-тен, бүгінгі күні аталған термин 3 түрлі мағыналық ерекшелікпен сипатталуда: адам санасында тәуелсіз әрекет ететін объективті диалектикалық заңдылықтар мен процестер жиынтығы ретінде; бұл орайда табиғат, қоғам, ойлау, объективті шындық диалектілері сөз болады; субъективті диалектика, диалекти-калық ойлау немесе объективті диалектиканың санадағы көрінісі деп ұғынылатын түрімен; диалектика мен диалектика теориясы туралы пәлсапалық ілім мағынасында қолданылуы арқылы [2, 60 б.].

Диалектика қимыл-қозғалыстар мен дамудың жалпы заңдары туралы ғылым болып есептелетіндік-тен, бүгінгі күні аталған термин 3 түрлі мағыналық ерекшелікпен сипатталуда: адам санасында тәуелсіз әрекет ететін объективті диалектикалық заңдылықтар мен процестер жиынтығы ретінде; бұл орайда табиғат, қоғам, ойлау, объективті шындық диалектілері сөз болады; субъективті диалектика, диалекти-калық ойлау немесе объективті диалектиканың санадағы көрінісі деп ұғынылатын түрімен; диалектика мен диалектика теориясы туралы пәлсапалық ілім мағынасында қолданылуы арқылы [2, 60 б.].

Диалектика қимыл-қозғалыстар мен дамудың жалпы заңдары туралы ғылым болып есептелетіндік-тен, бүгінгі күні аталған термин 3 түрлі мағыналық ерекшелікпен сипатталуда: адам санасында тәуелсіз әрекет ететін объективті диалектикалық заңдылықтар мен процестер жиынтығы ретінде; бұл орайда табиғат, қоғам, ойлау, объективті шындық диалектілері сөз болады; субъективті диалектика, диалекти-калық ойлау немесе объективті диалектиканың санадағы көрінісі деп ұғынылатын түрімен; диалектика мен диалектика теориясы туралы пәлсапалық ілім мағынасында қолданылуы арқылы [2, 60 б.].

Диалектика қимыл-қозғалыстар мен дамудың жалпы заңдары туралы ғылым болып есептелетіндік-тен, бүгінгі күні аталған термин 3 түрлі мағыналық ерекшелікпен сипатталуда: адам санасында тәуелсіз әрекет ететін объективті диалектикалық заңдылықтар мен процестер жиынтығы ретінде; бұл орайда табиғат, қоғам, ойлау, объективті шындық диалектілері сөз болады; субъективті диалектика, диалекти-калық ойлау немесе объективті диалектиканың санадағы көрінісі деп ұғынылатын түрімен; диалектика мен диалектика теориясы туралы пәлсапалық ілім мағынасында қолданылуы арқылы [2, 60 б.].

Таным-дық зерттеулердің пәнаралық негізін дәйектейтін факторлардың бірі ретінде когнитологияда пәлсапа-лық әдістердің қолданыс табуы, диалектика ұстанымдарының таным процесінде жүзеге асуы қарасты-рылады.

Екіншіден, танымдық тұрғыдан диалектика ұстанымдары жекеленген заттар мен құбылыстарды біріктіретін тұтастық немесе жалпыға ортақ негіз ретінде қарастырылатын қағидадан бастау алады.

Нәтижесінде, тіл ғылымында орын алған диалектикалық нормалар қозғалыс пен үздіксіз дамудың салдарын құрайтын принциптер жиынтығы, қайшылықтар негізінде қалыптасатын арнайы заңдылықтар жүйесі деген тұжырым үстем бола бастады, себебі пәлсапа тарихында «диалектика» ұғы-мы алғашында «диалект», «диалог» деген сөздермен астарласып қолданылса да, кейіннен ғылыми ай-налымға тек «даму, мәңгілік даму» мағынасында еніп орнықты.

Олай болса, «ойлаған ұғымға сөз мағынасының сәйкес келу» керектігін [6, 153 б.], сөйлеуші тіліндегі сыртқы көркемдік пен мағына бірлігін тілтанымдық тұжырымдарына арқау еткен ғалым лингвистикалық талдаулардың аясын кеңейтумен қатар, терең пәлсапалы байланыстардың бүгінгі тіл ғылымындағы орны мен қызметін диалектика заңдары негізінде дәйектеп көрсетті.

Оның себебін тілші бұрынғы оқымыстылардың диалектика ұстанымдарына мән бермеуімен дәлелдеді.

Диалектика заңдылығына және қоғамдық даму шарттарына орай, тілдің қалыптасуы мен өркендеуі қарама-қайшылықтардың үйлесімді ауысуы, жаңаруы арқылы жүзе-ге асатындығын дәл анықтаған ғалым: «...кейде терминдік атау ескіден қалған сөз болғанымен, оны тұтынатын ғылым өсіп, жаңа мәнге ауысып кететінін есте сақтауымыз қажет»

Жұбанов зерттеулерінің тілтаным мен диалектика ұстанымдарын сабақтастырған құнды тұжырымдары қазақ тіл білімінің ғана емес, бүкіләлемдік линг-вистика қорын толықтырған деректер болып есептеледі.

Ол адамзат тіршілігінің негізін құрайтын диалектика ұстанымдарын тілдік талдауларға арқау ете отырып, «тіл ғылымы - дүние тану теориясының мықты бір саласы» [8, 300 б.] деген концепцияның құндылығын дәлелдеді.

Сөз табиғатын «затшыл диалектика» негізінде зерделеген ғалым Н.

Тілдік фактілерді қоршаған әлеммен, танымдық процеспен сабақтастыра зерделеген тілші диалектика қағидаттарын басшылыққа алу арқылы алуан түрлі қарсы мәнді сөздерді ұтымды пайдаланды.

Сыздық көркем әдебиет тілін зерттеу арқылы «тілдің өзін емес, оның мүмкіншілігін көрсетуді» [16, 5 б.] мақсат еткендіктен, оның диалектика заңдарына бағынған лингвистикалық талдаулары, ең алдымен, тілдегі қалыпты жағдай мен қозғалысты, ұрпақтан ұрпаққа берілер «сөздік қойма» мен әрдайым толығып отырар тілдік құбылыстарды, атап айтсақ, ав-торлық қолданыстарды, көркемдеу құралдарын, стильдік оралымдарды сипаттауға бағытталды.

Диалектика заңына бағынған жүйеліліктің арқасында тілтанымдық деректер мен талдаулардың ішкі және сыртқы мүмкіндіктерін ашуға, оның табиғи болмысын жан-жақты сипаттауға және өзіндік қалыптасу, даму бағытын саралауға жол ашылары хақ.

Адамзат тілімен сабақтаса, ішкі жан дүниесімен тұтаса қалыптасып дамитын бұл ұстанымдар, шын мәнінде, «әлемдік бейнеден», оның заңдылықтарынан бастау алатындықтан, тілтанымдық диалектика мәселелері де сол үйлесімді бірліктің ажырамас бөлшегі деп қабылданады, өйткені М.

Қазақ тіл біліміндегі тілтанымдық диалектика ұстанымдары ұғымдық қарама-қайшылықтар негізінде түркі тілдерінің деректер табиғатын, қалыптасу жолын, даму бағытын айқындауға мүмкіндік беретін қағидалар тізбегін құрайды.

Ол барлық бүкілодақтық конференцияларда диалектика бойынша мамандарды белсенді қолдады.

Коммунистердің философиялық ұраны «марксизмнің жаны – диалектика».