Геодезия – 4 (жақсы),

Кен орындарын құру жөніндегі инженер-дизайнер, ІТ-диспетчер, Big-Data архитектор, дрондарды басқару жөніндегі мамандар (геология, геодезия, маркшейдерия) пайда болып, бұл сала есепші, маркшейдер, өндіру операторы, сынама алушы, ауысым басшысы сияқты мамандар көмегінен бас тартуы мүмкін.

Оның мәліметтері ауыл шаруашылығы, экология, жер қойнауын пайдалану, геодезия және картография, қорғаныс және қауіпсіздік салаларында пайдаланылады, төтенше жағдайлардың алдын алуға көмектеседі.

1970 жылы мен Новосибирь қаласындағы геодезия және картография институтына өндірістік тәжірибеден өтуге бардым.

Осыған орай, сөз алған Астана қаласының Жер қатынастары басқармасының басшысы Төлеуғазы Нүркенов жер қатынастары, геодезия және картография саласында көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің стандарттарын бекіту туралы ұсыныс білдірсе, Ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы Әсет Құрманғалиев елорда аумағында карантиндік аймақтарды бекіту жөнінде айтты.

Қазақстандық ғарыш ғылымының елеулі практикалық жетістігі ретінде спутниктік геодезия мен радарлық интерферометрияны пайдалана отырып, ғарыштық мониторинг жүргізуді, жерүсті зерттеулер саласындағы бірегей зерттеулерді дамытуды және Нұр-Сұлтан, Алматы қалалары мен Солтүстік Тянь-Шань аумағының жер қыртысында болып жатқан табиғи және техногендік апаттарды қалыптастыру үшін ғылыми негіз жасауды айтуымыз керек.

Кешенді жұмыстардың аясына геодезия, жер телімдерін сатып алу, жол өткелдері мен өзге де инфрақұрылымдар енгізілген.

Қазіргі уақытта бакалавриат және докторантура деңгейінде ГАЖ білімі гео графия сияқты факультеттерде геодезия, фотограмметрия, сондай-ақ экологиялық ғылымдар, табиғи ресурстар, орман шаруашылығы, азаматтық құрылыс, ландшафтық ғылымдар саласындағы сәулет, экология, қалалық жобалау және жоспарлау [6, 211б].

Ұсынылып отырған мақалада геодезия және онымен сабақтас салалар терминдерінің аббревиация арқылы жасалу мәселелері қарастырылады.

Геодезия және онымен сабақтас салаларда терминдер ретінде көбінесе үш, төрт және кейде одан да көп компоненттерден тұратын күрделі сөздер қолданылады.

Осылайша, мақалада түсінудегі белгілі бір қиындықтарға қарамастан, аббревиатуралар үнемді, ыңғайлы, түсінікті және мамандар арасындағы өзара түсіністікке, сондай-ақ геодезия және онымен сабақтас ғылымдар терминдерін одан әрі дамытуға ықпал ететіні баяндалады.

Инновациялық инженерлік білім берудің құрамдас бөлігі болып табылатын геодезия саласы бүгінде қарқынды дамуда, соған сай қазақ тіліндегі терминологиялық жүйесі де қалыптасып, жетіліп келеді.

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының аумағында «Геодезия және картография туралы» ҚР Заңы және бірқатар заңға тәуелді актілер бар.

Еліміз егемендік алған кезеңнен бастап республиканың инженерлік салалары бойынша, оның ішінде «Геодезия және картография» бағыттары бойынша еңбек нарығында бәсекеге қабілетті сапалы ұлттық мамандарын даярлауға баса назар аударыла бастады.

«Геодезия және картография» бағыттары бойынша оқулықтар мен оқу құралдары құрастырылып, дайындалды.

Елімізде ұлттық геодезия саласын дамыту талабына сай осы салаға қатысты кәсіби ұғымдар мен терминдер біртіндеп мемлекеттік тілде қолданысқа еніп, түсіндірме, қос тілді сөздіктері дайындалып, шыға бастады.

Геодезия және картография салалары бойынша алғашқы сөздік (Русско-казахский словарь по геодезии.

Геология, геодезия және география.

– 352 б.; «Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия».

– 264 б.; «Геология, геодезия және география.

Жоғарыда аталған сөздіктердегі геодезия саласы терминдерін зерделеп, саралау барысында аталмыш сала бойынша терминдердің әр түрлі жолмен жасалғаны байқалады.

Сөздіктердегі геодезия саласында кездесетін терминдерге тән бір құбылыс – ол терминдердің екі, үш, төрт сөздің сыңарынан тұратын тіркестер және бірігу, күрделі сөздер түрінде берілуі.

Қазақ тіл білімінде жаңа атаулар мен қысқарған сөздер, олардың жіктелуі жайындағы еңбектерге жасалған қысқаша шолу нәтижесі жалпы техникалық салалардың, соның ішінде геодезия, ғарыштық геодезия, картография салалары бойынша лексикалық инновациялардың қысқару арқылы жасалуы мәселесінің ғылыми тұрғыда толық зерттеліп, қарастырылмағанын көрсетеді.

Қазақ тіл білімінде жаңа атаулар мен қысқарған сөздер, олардың жіктелуі жайындағы еңбектерге жасалған қысқаша шолу нәтижесі жалпы техникалық салалардың, соның ішінде геодезия, ғарыштық геодезия, картография салалары бойынша лексикалық инновациялардың қысқару арқылы жасалуы мәселесінің ғылыми тұрғыда толық зерттеліп, қарастырылмағанын көрсетеді.

Зерттеудің нысаны: геодезия терминдерінің аббревация тәсілі арқылы жасалуы.

Зерттеудің пәні: аббревация тәсілі арқылы жасалған геодезия терминдері.

Мақсаты: Кейінгі жылдардағы қазақ лексикографиясының жаңа өнімдеріндегі, ғылыми-техникалық әдебиеттер, оқулықтар мәтіндеріндегі жалпы техникалық салалардың, соның ішінде геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография салалары бойынша арнаулы лексикалық бірліктерді жинақтап жүйелеу, біріздендіру және жасалу жолдарын айқындау, лексикалық бірліктердің қысқару арқылы жасалуы мәселесін ғылыми тұрғыда зерттеп, қарастыру.

Мақсаты: Кейінгі жылдардағы қазақ лексикографиясының жаңа өнімдеріндегі, ғылыми-техникалық әдебиеттер, оқулықтар мәтіндеріндегі жалпы техникалық салалардың, соның ішінде геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография салалары бойынша арнаулы лексикалық бірліктерді жинақтап жүйелеу, біріздендіру және жасалу жолдарын айқындау, лексикалық бірліктердің қысқару арқылы жасалуы мәселесін ғылыми тұрғыда зерттеп, қарастыру.

– геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография

– геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография

Материалы және әдістері: Геодезия және онымен сабақтас салалар терминдерінің аббревиация тәсілі арқылы жасалу жолын анықтау үшін материал ретінде жоғарыда аталған 2014 жылғы шыққан терминологиялық сөздік [5] және Сәтбаев Университетінде, жоғары техникалық оқу орындарының оқу үрдісінде қолданылып жүрген геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия салалары бойынша сөздіктер мен оқулықтардың, оқу құралдарының мәтіндері негізге алынды.

Материалы және әдістері: Геодезия және онымен сабақтас салалар терминдерінің аббревиация тәсілі арқылы жасалу жолын анықтау үшін материал ретінде жоғарыда аталған 2014 жылғы шыққан терминологиялық сөздік [5] және Сәтбаев Университетінде, жоғары техникалық оқу орындарының оқу үрдісінде қолданылып жүрген геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия салалары бойынша сөздіктер мен оқулықтардың, оқу құралдарының мәтіндері негізге алынды.

Материалы және әдістері: Геодезия және онымен сабақтас салалар терминдерінің аббревиация тәсілі арқылы жасалу жолын анықтау үшін материал ретінде жоғарыда аталған 2014 жылғы шыққан терминологиялық сөздік [5] және Сәтбаев Университетінде, жоғары техникалық оқу орындарының оқу үрдісінде қолданылып жүрген геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия салалары бойынша сөздіктер мен оқулықтардың, оқу құралдарының мәтіндері негізге алынды.

Нәтижелер және талқылау: Аталмыш мақалада одан әрі геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография салалары терминдерінің аббревиация тәсілі арқылы жасалуын сөз етпес бұрын жалпы қазақ тіл білімінде осы мәселенің зерттелуіне, оның төңірегінде айтылған ғалымдардың ой-тұжырымдарына қысқаша тоқталып көрейік.

Нәтижелер және талқылау: Аталмыш мақалада одан әрі геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография салалары терминдерінің аббревиация тәсілі арқылы жасалуын сөз етпес бұрын жалпы қазақ тіл білімінде осы мәселенің зерттелуіне, оның төңірегінде айтылған ғалымдардың ой-тұжырымдарына қысқаша тоқталып көрейік.

Геодезия саласындағы терминологиялық жүйені жаңа лексикалық инновациялармен толықтыру жолдарының бірі – аббревиациалар болып табылады.

Дегенмен, әртүрлі қысқартулардың қарқынды жасалуы қазіргі кезеңдегі қазақ геодезия терминдері дамуының өзіне тән ерекшеліктерінің бірі болып табылады.

Аталмыш пікір ұсынып отырған мақалада қарастырылатын геодезия саласында молынан кездесетін көп сыңарлы терминдерден аббревиатуралар арқылы жаңа инновациялық лексиканың жасалуы мәселесіне де қатысты.

Қазіргі заманғы геодезия терминдері, жалпы әдеби тілдің ең жылжымалы, икемді және тез өзгеретін салалық тілдерінің бірі бола келе, өз құрамында мазмұны жағынан жаңа ұғымдарды (ЖҚЗ – Жерді қашықтан зондтау), сондай-ақ тілде бар ұғымдарды (ДҚ – деректер қоры) беретін тиісті күрделі терминологиялық бірліктер мен сөз тіркестерін қысқарту жолымен жасалған жаңа көптеген терминдерді біріктіреді.

Әртүрлі қысқартулардың қарқынды жасалуы қазіргі кезеңдегі қазақ геодезия терминдері дамуының өзіне тән ерекшеліктерінің бірі болып табылады.

Геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография салалары бойынша жарық көрген сөздіктер мен оқулықтарды зерделей келе, жалпы 1728 термин жинақталып, сараланды, оның ішінде ұлттық терминдердің (жеке сөздер мен сөз тіркестерін қоса алғанда) саны – 534, баламасыз (шеттілдік, кірме) терминдер – 203, екі сыңары да шеттілдік сөзден тұратын тіркесті терминдер саны – 213, гибрид терминдердің жалпы үлесі – 778 сөз құрайтыны анықталды.

Геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, картография салалары бойынша жарық көрген сөздіктер мен оқулықтарды зерделей келе, жалпы 1728 термин жинақталып, сараланды, оның ішінде ұлттық терминдердің (жеке сөздер мен сөз тіркестерін қоса алғанда) саны – 534, баламасыз (шеттілдік, кірме) терминдер – 203, екі сыңары да шеттілдік сөзден тұратын тіркесті терминдер саны – 213, гибрид терминдердің жалпы үлесі – 778 сөз құрайтыны анықталды.

Геодезия және онымен салалас ғылыми еңбектер мәтіндеріне жасалған талдау бұл бағыт бойынша жинақталған аббревиатуралық терминдердің жалпы терминнің 2,4 % құрайтынын көрсетті.

Жоғарыда аты аталған ғалымдардың қысқартулар мәселесіне арналған еңбектері мен тұжырымдарын басшылыққа ала келе, геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, топография, картография ғылымдары бойынша аббревиация тәсілімен жасалған терминдер жинақталып, жүйеленді.

Жоғарыда аты аталған ғалымдардың қысқартулар мәселесіне арналған еңбектері мен тұжырымдарын басшылыққа ала келе, геодезия және онымен сабақтас ғарыштық геодезия, топография, картография ғылымдары бойынша аббревиация тәсілімен жасалған терминдер жинақталып, жүйеленді.

Геодезия, ғарыштық геодезия, топография, картография ғылымдары бойынша арнайы мәтіндерді зерттеп, талдау лексикалық инновациялар саласындағы қысқартулардың ең көп кездесетін түрлері келесілер екенін көрсетті:

Геодезия, ғарыштық геодезия, топография, картография ғылымдары бойынша арнайы мәтіндерді зерттеп, талдау лексикалық инновациялар саласындағы қысқартулардың ең көп кездесетін түрлері келесілер екенін көрсетті:

Тәжірибе көрсеткендей, екі-үш компонентті бастапқы әріп қысқартулары геодезия терминдеріне тән құбылыс және бір және екі компонентті терминдер тілде толерантты, түбегейлі қысқартуды қажет етпейді.

Алайда, жаңа екі компонентті бастапқы әріппен қысқартулардың шағын тобы қазақ геодезия терминдерінің сөздік құрамына берік енді: ҒГ– ғарыштық геодезия, ҒС – ғарыштық сурет, ҒА – ғарыштық аппарат, ОК – орбиталық кешен, ҒК – ғарыштық кеме және т.б.

Алайда, жаңа екі компонентті бастапқы әріппен қысқартулардың шағын тобы қазақ геодезия терминдерінің сөздік құрамына берік енді: ҒГ– ғарыштық геодезия, ҒС – ғарыштық сурет, ҒА – ғарыштық аппарат, ОК – орбиталық кешен, ҒК – ғарыштық кеме және т.б.

Геодезия саласы бойынша жинақталған тілдік материалдар қысқарған атаулардың басым көпшілігі негізінен шет тіліндегі нұсқасының үлгісімен жасалғанын көрсетеді.

Геодезия саласының терминқорындағы көптеген аббревиатуралар ағылшын тіліндегі толық атаулардан жасалған, мысалы, DOP (Delution of Precision – дәлдіктің төмендеуі), EUREF – Еуропалық референцтік каркас, HDOP – горизонталь жазықтықтағы екі көлемдік позициялаудағы дәлдіктің төмендеуін ескеретін геометриялық фактор, GDOP – үш көлемдегі позициялау дәлдігін сипаттайтын уақытты анықтау қателігін ескере отырып, геометриялық фактор дәлдігінің төмендеуі, GPS – Global Position System – жаһандық позициялау жүйесі, IDW (Inverse distance weighted) – кері өлшенген қашықтық әдісі, LGS ( International GPS Service ) – геодинамикаға арналған GPS халықаралық қызметі, GPS (Global Position System) – жаһандық позициялау жүйесі, OTF ( Ambiguity fixing on the fly ) – ұшудағы арнайы жылдам істеуші әдіс және т.

Мұндай қысқартулар геодезияның ғарыштық геодезия саласындағы ағылшын тілінен алынған әріптік аббревиатуралар, олар тәжірибеде ағылшын әліпбиі әріптерінің атаулары бойынша оқылады: IDW– «айдидабли», LGS – «лджиэс», GPS – «джпиэс», OTF – «өутиэф» және т.б.

Зерттеу бойынша жинақталған нақты материалдар геодезия саласының лексикалық инновациялары арасында мағынасы олардың толық формаларының мәндерінен өзгеше болатын қысқартылған терминологиялық құрылымдар жоқ деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Нәтижесінде, тәжірибе көрсетіп отырғандай, жаңа қолданыстардың ағылшын тіліндегі қысқартылған түрін алу біріншіден, мамандар арасындағы қарым-қатынаста ыңғайлы екенін көрсетіп отыр, екіншіден, аббревиатуралық лексикалық инновациялар геодезия терминдерінің одан әрі дамып, толығуына ықпал ететініне дәлел.

Сонымен, геодезия саласындағы қазақ тіліндегі қысқартулар терминнің ақпараттық салмағын сақтай отырып, тілдік қатынас құралдарын үнемдеуге болатынын нақты көрсетіп, қазіргі қазақ тілінде ғылымның басқа салалары бойынша да жаңа лексикалық инновациялардың жасалуы үшін материал бола алатынын айқындап отыр.

арналған Ғылыми зерттеулерді гранттық қаржыландыру «Мәңгілік ел» ғылыми негіздері (XXI ғасырдың білімі, гуманитарлық ғылымдар саласындағы іргелі және қолданбалы зерттеулер) басымдық бағыты бойынша «Геология, геодезия, география бойынша арнаулы лексикадағы инновациялар: біріздендіру және лексикографиялау» тақырыбында орындалып жатқан жоба жұмысы аясында дайындалды.

Сонымен, геодезия және онымен сабақтас салаларда аббревиация арқылы жасалған терминдер жайында ойымызды түйіндей келе, мынадай қорытынды жасауға болады: біріншіден, тілде аббревиация арқылы қысқартылған жаңа лексикалық инновациялардың пайда болу себептерін қарастыра отырып, қазіргі заманғы ғылым мен техниканың қарқынды даму жайын, тілдік белгідегі ақпараттың шамадан тыс көптігін, уақытты және сөйлеу құралдарын үнемдеуде ұтымдылығын атап өту қажет.

Геодезия саласында қазақ тілінде аббревиатуралық жаңа терминдердің қалыптасуының бұл түрі жалпы техникалық салалардың терминологиялық ішкі жүйесінде кең таралып, болашақта сөзжасамның өнімді түрлерінің біріне айналатыны сөзсіз.

Десек те, келешекте геодезия саласын зерттеп жүрген ғалымдар, осы салада қызмет етуші практик мамандар және қазақ тіл білімі ғалымдары бірлесіп, тәжірибеде ағылшын тіліндегі нұсқасында қолданылып жүрген аббревиатураларды зерделей келе, олардың төл тіліміздегі баламаларын қолданысқа енгізуі қажет сияқты.

Ойымызды қорытындылай келе, қазақ тілінің

Агенттіктің қазыналық кәсіпорындарына геодезия және карторграфия саласы бойынша ел экономикасына қажетті жұмыстарды сапалы орындау, сонымен қатар, еліміздің Кедендік одаққа кіруіне байланысты, оңтүстік шекараларды демаркациялау жұмыстарын мейлінше тезірек жүргізу міндеттері жүктеледі.