Халық оларды тарымшы деп атағаны әдебиеттерде кездеседі.

Ислам діні орнағаннан кейін халық түсінігіндегі жан алғыш Алдашыны әзірейіл алмастырып, алғашқы мифтік кейіпкер образы көмескілене бастаған.

Халық фольклорында Алдашы – құдіретті өлім иесі, қатал әрі үрейлі болып суреттелетін кие.

Эпостың Әзербайжан жұртының, Анадолы түріктерінің халық шығармашылығында кездесетіндігін, әсіресе оның негізгі сюжеттік желісі оғыздардың эпикалық туындысы «Қорқыт ата кітабының» «Қамбөрі (Байбура-бек, Байбөрі) баласы Бәмсі-Байрақ туралы әңгіме» аталған тарауында қамтылғанын ғылми тұрғыда негіздеушілердің алдыңғы қатарында В.М.Жирмунский тұрды.

Бұл халық шығармаларының көпшілігі Асан қайғыға, оның Жерұйығы – Жиделі Байсынды іздеуіне байланысты туындаған.

Адам жүзге келмей өлмеген, қойлары жылына екі қоздаған, жер шүйгіні сол екен», – дегенде, халық: «оған қалай жетеміз»,– депті.

Батырдың елінен үшбу хабар алып келген керуенбасымен, өзіне ғашық болған жау-гәуірдің қызымен, елге оралғанда қарындасымен, әйелімен қайымдасқандағы диалогтарының көбінесе ән-өлең жолдарымен берілетіндігі шығарманың ертегілік нұсқалары «Қорқыт ата кітабын» жинақтаудан ертерек кезеңдерде шығарылып, халық руханиятына сіңісіпкеткендігін аңғаруға болады.

Оның басты себебі жоғарыда айтылғандай, Алпамысқа қатысты халық шығармалары алдымен Сыр бойында жыр үлгісінде пайда болып, кейін Еуроазия ендігінің өзге де аймақтарына таралғандынан деп болжауға болады.

Солардың бірінде Баяндүр ханның халық игілігі үшін атқарған еңбегінің бір мысқалын былайша баяндайды: «Въ Ахлатъ царствало семъ падишаховъ – Хасанъ, Байындыра др.

Екіншіден, В.М.Жирмунскийдің Алпамыс туралы халық туындысының (жыр болуы да мүмкін – Т.Ә.) Сырдарияның төменгі ағысынан Селжұқ әулеті сұлтандарының ықпалымен оғыздар арқылы алдымен ХІ ғасырда Таяу Шығысқа, одан кейін Иранның солтүстігі, Кавказ бен Кіші Азияға тара-лып, ХҮ ғасырда Қорқытқа қатысты жазба шығарманың бір тарауына негіз болғаны жөніндегі тұжырымымен толық келісуге болады.

Ол құрылыс жүргізу барысында ауыр жұмысқа ерлермен қатар бойжеткен қыздарды да салып, халық дәстүрінде болмаған жауыздыққа барған.

Алайда, бұл тақырыптағы халық туындылардың болғандығын Әбілғазының жоғарыда: «Знатные люди и бахши из туркмен, сведущие в истории, рассказывают: семь девушек, подчинив себе весь огузский иль, много лет были беками...» (Диваев,1905:695), – деуіне қарағанда, оның заманында Барчын-Салорға қатысты шығармалар ел арасында айтылып жүргені анық.

Н.Маслердің айтуынша, Бей-Бейректің есімі Байбурт қаласында және оның айналасындағы халық арасында аңыз болып тараған.

Сондықтан «халық айтса, қалып айтпайды» деген қағиданы ұстанып, осы кешенді Алпамысқа қатысты қайта зерттесе, тұйыққа тірелген көптеген сауалдарға жауап табылар еді деген ойдамыз.

«Қорқыт ата кітабындағы» «Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жырдың» негізгі сюжеті әу баста халық туындысының кейінгі Қоңырат версиясының желісімен құрылып, Оғыз тайпаларының Дешті-Қыпшақ даласынан, Сырдария бойынан Кавказ бен Кіші Азия аумақтарына дейінгі көші-қон әрекеттерінің, жаңа қоныстардағы мәдени, тарихи-әлеуметтік жағдайлардың салдарынан жаңа оқиғалар, атаулар, кейіпкерлер т.б.

Түйіндеп айтқанда, осы аздаған деректердің өзі Алпамыс батырға қатысты халық туындыларының жүріп өткен жолдарының схемалық сызбасының сұлбасын көрсетіп отырғандай.

Алайда, бұл тақырыптағы халық туындылардың болғандығын Әбілғазының жоғарыда: «Знатные люди и бахши из туркмен, сведущие в истории, рассказывают: семь девушек, подчинив себе весь огузский иль, много лет были беками...» (Диваев,1905:695), – деуіне қарағанда, оның заманында Барчын-Салорға қатысты шығармалар ел арасында айтылып жүргені анық.

Н.Маслердің айтуынша, Бей-Бейректің есімі Байбурт қаласында және оның айналасындағы халық арасында аңыз болып тараған.

Сондықтан «халық айтса, қалып айтпайды» деген қағиданы ұстанып, осы кешенді Алпамысқа қатысты қайта зерттесе, тұйыққа тірелген көптеген сауалдарға жауап табылар еді деген ойдамыз.

«Қорқыт ата кітабындағы» «Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жырдың» негізгі сюжеті әу баста халық туындысының кейінгі Қоңырат версиясының желісімен құрылып, Оғыз тайпаларының Дешті-Қыпшақ даласынан, Сырдария бойынан Кавказ бен Кіші Азия аумақтарына дейінгі көші-қон әрекеттерінің, жаңа қоныстардағы мәдени, тарихи-әлеуметтік жағдайлардың салдарынан жаңа оқиғалар, атаулар, кейіпкерлер т.б.

Түйіндеп айтқанда, осы аздаған деректердің өзі Алпамыс батырға қатысты халық туындыларының жүріп өткен жолдарының схемалық сызбасының сұлбасын көрсетіп отырғандай.

Қазақ ежелден әсемдік пен көркемділікті жанына жақын тұтқан халық.

Авторлар сол аймақтағы шеберлердің ұжымдық саналы ойларынан қуат алып, кейде кейбір түпнұсқалардың этнографиялық өзге көшірмесін жасайды, сол арқылы зерзерліктің батысқазақстандық халық мектебінің кәсіби талаптар деңгейін анықтайды.

«Халық өнерін интерпретациялау мен қайта жасау, халық өнерінің стилистикалық желілерін немесе жекелеген кейбір элементтерін, суретшілер өз ойларын іске асыру, авторлық стилін қалыптастыру үшін, творчестволық жолмен қайта қарап пайдаланды.

«Халық өнерін интерпретациялау мен қайта жасау, халық өнерінің стилистикалық желілерін немесе жекелеген кейбір элементтерін, суретшілер өз ойларын іске асыру, авторлық стилін қалыптастыру үшін, творчестволық жолмен қайта қарап пайдаланды.

Халық шеберлері сәндік күміс бұйымдарды жасауда көптеген зергерлік тәсілдерді қолдана білді.

Осыдан барып халық қиялынан туатын ұқсас сюжетті ертегілер келіп шығады.

Алайда ғалымның 1939 жылы «Аманкелді халық әдебиетінде» (Исмаилов, 1967: 189) атты мақаласында да, 1940 жылы шығарып кіріспе сөзін жазған «1916 жыл» деген жинақта да (Исмаилов,1960,14) талдау нысанына алған шығармаларды идеялық және тақырыптық жағынан тереңдей қарастырып, жанрлық мәселелеріне тереңдеп бармады.

Бұл жағынан оны халық жырау деп орынды атаған» –деп баға берген (Ысмайылов,1968, 49)

Оның ХХ ғасырдағы Жамбыл бастаған халық ақындары шығармашылығына, соның ішінде жыр алыбы – Жамбылдың ақындық өнерін тереңдей қарастыруы осының айғағы.

Халық жадында ғасырлар бойы сақталып келген бұл көне сюжет кейінгі дәуірлерде ғана жыр өзегіне айналыған.

Жоғарыда айтылғандай «Құбығұл» жыры халық ақыны, әйгілі жыршы Нұрпейіс Байғаниннің жырлауы бойынша елге тараған.

Қолжазба қорларында сақтаулы негізгі сюжеттік арқауы ел бірлігі мен жер бүтіндігін, халық амандығы мен азаттығын ұлықтайтын «Алпамыс батыр» жырының бағзы заманнан бастап бүгінгі күнге дейін жиналған қолжазбаларын жинақтап, теориялық ізденістермен ұштастыра отырып зерттеп, қазақ халқының жад арқылы ұрпақтан ұрпаққа тарап келе жатқан мұрасының жиналу тарихын (авторлардың тың ізденістері арқылы халық мұрасын жинаушылардың фольклорлық үлгілерді жазып алудағы практикалық қызметі мен өзіндік қолтаңбасын, олардың ғылыми маңызын ашу, жинаушылар т.б.

Қолжазба қорларында сақтаулы негізгі сюжеттік арқауы ел бірлігі мен жер бүтіндігін, халық амандығы мен азаттығын ұлықтайтын «Алпамыс батыр» жырының бағзы заманнан бастап бүгінгі күнге дейін жиналған қолжазбаларын жинақтап, теориялық ізденістермен ұштастыра отырып зерттеп, қазақ халқының жад арқылы ұрпақтан ұрпаққа тарап келе жатқан мұрасының жиналу тарихын (авторлардың тың ізденістері арқылы халық мұрасын жинаушылардың фольклорлық үлгілерді жазып алудағы практикалық қызметі мен өзіндік қолтаңбасын, олардың ғылыми маңызын ашу, жинаушылар т.б.

Қазақстан тәуелсіз мемлекет болып, мүмкіндіктер туғаннан кейін қазақ халқының тарихын зерделеу жөнінде жаңа көзқарастар туып қана қойған жоқ, сонымен қатар ұзақ жылдар бойы тотолитарлық жүйеге орай тек, саяси және таптық тұрғыда талдау жасалып, теріс бағаланып келген әдебиет тарихының көптеген мәселелері, соның ішінде халық мұрасының жан-жақты зерттеліп, әділ бағалануына қолайлы жағдайлар туғызды.

1876 жылдан бастап Түркістан өлкесінде әскери қызмет атқарып, кейін Ташент қаласында Әскери-халықтық басқармада қызмет еткен жылдары қазақтың ауыз әдебиетін, ежелгі күнтізбе, астрономия туралы халық ұғымдарын жинап, зерттеп баспа бетінде жариялап отырды.

Т.10.) дей келіп, «Алпамыстың қазақтың халық творчествосының төл шығармасы екеніне ерекше көңіл бөледі.

Жалғыз «Алпамыс» жыры ғана емес, халық поэзиясының барлық туындыларына ғалым осындай мұқияттылық көрсетіп отырған.

Халық әдебиеті үлгілерін жинаушы Ә.Диваевтың тағы бір ерекшелігін белгілі фольклортанушы, профессор Н.С.Смирнова былай дейді: «Диваевтың фольклорлық жинаушылық қызметіндегі өте маңызды ерекшелігін, қазақ поэзиясының өзіне дейінгі жинаушылардың ХІХ ғ.

Бұдан біз Ә.Диваевтың халық әдебиеті үлгілерін жинауда сан қырлы тәсіл ұқстанғандығын көреміз.

Ол Жамбыл Жабаевпен замандас ақын, халық жырауы.

«Ә.Қоңыратбаев қолжазбасы Жиемұрат версиясының халық арасында жырланғанын және эпостың даму жолдарын көрсететін нұсқа.

1943 жылы «Халық ақыны» деген атаққа ие болады.

Ол Оңтүстік Қазақстан обылысынан халық әдебиеті үлгілерін көп жинаған.

Жақыпов Желеу жинаған материалдар Қазан төңкерісіне дейінгі ауыз әдебиеті үлгілері мен Кеңес дәуіріндегі халық шығармаларынан құралған.

Келімбет Серғазыұлы жырлаған «Алпамыс батыр» жырын Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл және әдебиет институты 1953 жылы ұйымдастырған «Оңтүстік Қазақстан экспедициясы» кезінде институттың Халық творчествосы бөлімінің ғылыми қызметкері Сейтғаппарова

Ол жас кзінен жазушылардың слеттеріне, сол сияқты ақындар айтыстарына қатынасып өлең-жыр арқылы үгіт бұқаралық жұмыстар жүргізгні үшін 1943 жылы «Халық ақыны» атағы берілген.

Халық арасына көп тараған «Алпамыс батыр» жырының бұл нұсқасы Қазан төңкерісінен бұрын жарияланған Жүсіпбек қожа нұсқасына ұқсас және қысқарған түрі іспеттес.

Батыс Қазақстан аумағынан халық мұраларын ұзақ жылдар бойы жинап, институт қорына тапсырып тұрған жинаушының бірі – профессор Мәтжан Тілеужанов (1927-1995).

Жаңбыршин Сүйінішәлі (1888-ө.ж.б.) – халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинаушы.

Сөйтіп олар өздерін толыққанды қоғам, қауымдастық деп сезінді.Сондықтан да ішкі қайшылықтар мен талас-тартыстардың салдарынан Алтын Орда құлап, бірнеше хандықтарға бөлініп кеткенде, әр хандықтың аумағында қалып қойған халық бұрынғы мызғымас отанын аңсап, күйзеліске түсті.

Алайда билік басындағылардың алауыздығын қарапайым халық құп көрмеді, өйткені халық үшін ішкі алауыздықты тиып, ынтымақты бірлікте болу, сыртқы жауға қарсы тұра білу өте маңызды еді.

Алайда билік басындағылардың алауыздығын қарапайым халық құп көрмеді, өйткені халық үшін ішкі алауыздықты тиып, ынтымақты бірлікте болу, сыртқы жауға қарсы тұра білу өте маңызды еді.

Осылайша Едіге жұрт көзіне жазықсыз жапа шеккен, қуғынға ұшыраған кісі көрініп, фольклор заңдылығына сай көмекке, аяушылыққа мұқтаж жан ретінде жырлана бастаған.Және деЕдіге бидің соншалықты танымал болуына оның бойындағы қайшылықтар, таққа талас барысындағы күтпеген әрекеттері де себеп болған сияқты.Сонымен бірге халық Едігенің билікке келген соң мемлекеттің іргетасын нығайту үшін көп іс тындырғанын жақсы білді.

Жырдың бұлай аяқталу себебі түсінікті, өйткені халық Едігенің Алтын Орда жауларымен бірігіп елге лаң салған әрекетін түсіне де, кешіре де алмады.

Уәлиханов нұсқасында тарихи шындық сол қалпында баяндалмайды, ол эпикалық жады арқылы қабылданып, халық идеалы мен принциптері тұрғысынан ұғынылады, эпикалық дәстүр аясында бейнеленеді.

Сымайыл тақ мұрагерлерін ығыстырып, көзін жойып, өзі таққа отыруды көксейді, ақырында сол мақсатына жетеді де, бірақ халық бұған наразы болады.

Жердің халық қазынасы бола тұра, басқаларға тиесілі болуы, қара жерді соқамен жыртып, жарамсыз етуі, жастарға жұмыстың болмауы, баспана мәселесі, ана тілімізге салғырт қарап, шеттету, ұлтыңды сүюге тосқауыл қою − осылардың барлығы көтеріліске себеп болды.

Халқымызбен бірге әдебиетіміз де, өнеріміз де бостандықты, егемендікті жазғаны үшін, отаршылдықтан азат болуды армандағаны үшін «ұлтшыл халық», «ұлтшыл әдебиет» атанып, қудалауға түскені тарихтан белгілі.

Шәкәрім осылай халық ауыз әдебиетін яғни А.Байтұрсынұлы қалыптастырған «салт сарынымен»