Шындығында, Бордың пайымдауынша, әрбір осындай сөз әрекеттің екі қырына қатысты болады» [2].

Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында «құт» сөзі көптеген игілікті сөз тіркестерінде қосарланып келеді, мысалы, «құтты болсын», «құт мекен», «жігіттің құты», «құтты қонақ» және т.б.

Қазақта абақ деген ескі сөз бар, оның мағынасы: ұлы, аға деген мəнді білдіреді» [11].

Өте орынды айтылған мынадай бір сөз бар: «қолдана білген адамға қажетсіз зат жоқ», яғни қолдана білетін адамға барлығы қажет, мысалы, шебердің қолында қатты ағаш болсын, шіріген ағаш болсын барлығы көркем туындыға айналады.

Кей жағдайда ғана біз тарихта таңбасын қалдырған оқиғаларға баға беруімізге болады, алайда егер біз олардың барлығын жоққа шығаратын болсақ, онда тарих та жоқ деген сөз.

Ол есім Алла тағаланың көркем сипаттары мен фиғыл ғазимләрінің аттары, олардың мағынасын біл һәм сегіз сифат затиялары не деген сөз, кәміл үйрен.

Сондықтан хадистегі Алла адамды өз бейнесінде жаратты деген сөз Оның есім-сипаттары ең көп адамның бойынан көрініс табады дегенді меңзеген деп тұжырымдайды.

Біз Алла тағала «бір» дейміз, «бар» дейміз, ол «бір» демеклік те – ақылымызға ұғымның бір тиянағы үшін айтылған сөз.

Ол «бір» деген сөз ғаламның ішінде, ғалам Алла тағаланың ішінде, құдай табарака уатағала кітаптарда сегіз субутия сипаттары бірлән, уә тоқсан тоғыз Әсмаи хұсналар бірлән білдірген.

Демек, Алла Тағала жайында білеріміз, сипаттары арқылы затының бар екендігін қабылдап, адами түсінігімізбен ғана түсіну деген сөз.

Бұл жердегі «хадис» сөзі Пайғамбарымыздың хадисі емес, «кейіннен жаратылған нәрсе», – деген сөз.

Сол себептіде хазіреті Пайғамбарымыз Алла тағаладан «Алла Тағалам, мені тақуалығы жоқ жүректен, тойымсыз нәпсіден, пайдасыз ілімнен, қабыл болмайтын дұғадан сақтауыңды сұраймын» [13] деп тіленуі адам баласының ілімнің хикіметінен ғапыл қалып, көрген пайдасы үшін өзін өзгелерден жоғары көріп, әділдік пен ақиқатты орнатудың орнына нәпсісі үшін жазықсыз жандарды қанайтын рақымсыз залымдарға, қиянатшылдарға айналуы әу бастан балаға жақсы ниет, жақсы сөз, ыстақ қайрат, жылы жүрек, нұрлы ақыл-кеңес, жақсы әдеп, пайдалы білім, сауапты амал, әділдік, адалдық, парасаттылық жүйесімен баулымағандықтан болатындығын аңғартады.

Олай болса, Пайғамбарлардың жіберілуі, кітаптардың түсірілуі адамзат қоғамына Әділеттілікті орнату мақсатында болса, адам баласының жаратылу мақсатыда әділ болу деген сөз.

Бірақ ислам әлемі батыс әлемімен салыстырғанда, әлгінде сөз болған сүргіншіліктердің есесіне бұрынғыдан да сапалы, жаңаша сипаттағы әмбебаб жаңа мәдени қалып жасап шықты.

Әл-Фараби «Платон мен Аристотельдің мақсаты» атты кітабында олардың фәлсафа, құқық пен інжу-ой маржандарын сүзген сөз өнері хақындағы еңбектерінің түпкі ой-мақсатын жіті аңғарды, оларға өз тарапынан зор баға берді.

Ол Аристотельдің фәлсафалық еңбегіне алғы сөз жазды.

Бұл еңбектерде ол Аристотель іліміндегі «Метафизиканың» аса зор маңызын, сондай-ақ оның алты рухани принципін сөз етеді, дене материясы, олардың жүйесі жайлы әңгімелейді (Метафизиканың арақатынасын санамен екшелейді).

Ол былай деген: «Философия – грек сөзі, арабтар оны өзге тілден (грек тілінен) қабыл алған, бұл сөз арабтарда (әуелі) «файласуфан» деп аталып кетті.

Аталған сөз грек тілінде «файласуфус» болып айтылады.

Сонан соң бірте-бірте Аристотельдің фәлсафасын игере бастады, оған таңғаларлық алғы сөз жазды.

Алғашқысы («Метафизика») қайырымдылықты сөз етсе, екіншісі азаматтық саясатты әңгімелейді.

Ол жөнінде көрнекті араб әдебиетшісі, профессор Абд әл-Уаһһаб Аззам: «Ахмед әл-Мүтанабби ұрыс тақырыбындағы қасидаларымен өзге ақындар немесе қара сөз зергерлері шыға алмаған шыңға көтерілді.

Ол былай деген: «Философия – грек сөзі, арабтар оны өзге тілден (грек тілінен) қабыл алған, бұл сөз арабтарда (әуелі) «файласуфан» деп аталып кетті.

Аталған сөз грек тілінде «файласуфус» болып айтылады.

Сонан соң бірте-бірте Аристотельдің фәлсафасын игере бастады, оған таңғаларлық алғы сөз жазды.

Алғашқысы («Метафизика») қайырымдылықты сөз етсе, екіншісі азаматтық саясатты әңгімелейді.

Ол жөнінде көрнекті араб әдебиетшісі, профессор Абд әл-Уаһһаб Аззам: «Ахмед әл-Мүтанабби ұрыс тақырыбындағы қасидаларымен өзге ақындар немесе қара сөз зергерлері шыға алмаған шыңға көтерілді.

Аталмыш сөз бір қарағанда теріс ой туғызуы мүмкін, бірақ сенімсіздік көп адамда болуы мүмкін, кейде дер кезінде сенімділік көрсете алмайтын жағдайлар да орын алады, сол себептен өзімізге тиесілі дүниелерден айрылып қаламыз, опық жейміз.

Сөз құдіретін түсінген, өлең жырларымен гүл дестелеген ақын-жазушыларымызға тоқталсақ.

Тапсырма 1.: қазақтың халық ауыз әдебиетінің кез келген түрінен (мақал-мәтел, нақыл сөз, хисса, дастан, жыр, т.б.) үнсіздік немесе аз сөйлеу туралы 5-тен кем емес мысал келтіріңіз және оны өз түсінігіңізбен, тұрмыстық мысалдармен бекітіңіз.

«Innovatio» – «өзгеріс бағытында» деген мағынада айтылған сөз [3, 247].

Хайдеггер тілді лингвистикалық немесе тарихи құрылым деп ұғынбайды, оның ойынша тіл онтологиялық статусқа ие, өйткені тіл болмыспен тығыз байланыста, сөз о бастан болмысқа тән нәрсе.

Егер бір тілді артық білсеңіз, сіз сол тілдің мәдениетін білесіз деген сөз.

Бұл туралы кейінірек сөз болады.

Жәдидшілер ижтиһад пен тақлид мәселесін мақалалары мен кітаптарында жиі-жиі сөз етті.

Бубидің пікірінше, Исламның жалпыға ортақ дін екенін айту мен ижтиһад есігінің жабылып қалғандығын, алғашқы ғасырлардан кейінгі кезеңдегілердің Құран мен сүннетті түсінуінің мүмкін еместігін айту бір-біріне үзілді-кесілді қайшы сөз болады.

Жәдидшілердің арасында ижтиһад пен тақлид туралы кеңінен сөз қозғаған тұлғалардың бірі – Мұса Жаруллаһ Билги деген кісі.

Фахуррдин Ислам құқығының бұларға шешім тауып беруі қажет екені туралы сөз қозғайды.

Фиқһ негіздерінің ең басты мәселелерінің бірі болып саналатын маслахат принципін Жаруллаһ пен Ризауддин ибн Фахруддин ең көп сөз еткен.

Жаруллаһтан басқа жәдидшілер де маслахаттың маңыздылығы жайлы сөз қозғаған.