Қазіргі теориялық тіл білімінің дамуына ең көп әсер еткен осы құрылымдық лингвистика мен математикалық лингвистика пәндері деуге болады.

Математикалық лингвистика қолданыс қажеттілігінің әсерінен, ішкі қажеттілікпен, тіпті өзінің «ішкі логикасымен» де дамиды деуге болады.

Мұның басты себептері: біріншіден, лингвистердің математика саласымен жақын болмағандығынан болса, екіншіден, керісінше, екі сала ғалымдарының бір-бірінен алшақ болуында деп жобалауға болады.

Енді бұрыннан қалыптасқан классикалық анықтамаларға келсек, математикалық лингвистика тіл білімінде қолданылатын кейбір дерексіз ұғымдарды қалыптастыратынын және (тілдің әр үрлі аспектідегі модельдері ретінде) зерттейтінін байқауға болады.

Аталған теориялық тәсілді дұрыс түсіну үшін, ең алдымен, табиғи тіл мен математикалық тілді салыстыра қарастыру қажет болады.

Математикалық тілді логикалық жүйе ретінде жақсы дәрежеде жүйеленген деуге болады.

Сонымен, математикалық лингвистика, бір жағынан, алгоритмдер теориясының арнайы тармағы, ал, екінші жағынан, алгебраның дербес тарауы деуге болады.

Сөйлемнің құрылысын (синтаксистік құрылымын) сипаттау үшін қолданысқа түсетін сөздер жиынын әр сөзге, ал тікелей тәуелді сөзді бүтін синтаксистік бірлік ретінде көрсету қажет болады.

Мұның арқандалу ретін сызықпен көрсетсек, мынандай болады:

Енді қай сөз, қай сөзді жетектеп тұрғанын да сызықпен таңбаласақ, мынандай болады [5, 160-161], - дейді ғалым.

Сонымен, «формалды грамматика көптеген тізбектерді жасайды» деген ұғымының түсінігі бойынша берілген таңбалар жиынтығынан (тілдегі барлық сөзтұлғалары немесе сөз қолданыстар) көптеген тізбек құрауға болады.

Оған мына мысалды келтіруге болады: Ветру на шумят меху (жұлдызша – бұрыс сөз орам, сөз тұлға және т.б.).

Ал оның негізінде алынатын формалды құрылымдық мәліметтер арқылы жалпы тіл құрылымының кейбір маңызды мәліметтеріне қол жеткізуге болады.

Әрбір қостілді жазушының өзіндік жазу стилі болады, яғни тілдік ерекшеліктері бар.

Роллан Сейсенбаевтың «Қашқын» («Бегство») шығармасын талдайтын болсақ, онда стильдік, әрі тілдік ерекшеліктерін байқауға болады.

Туманова өз монографиясында көрсеткендей, жазушының шығармасын талдай отырып, көркем мәтінді үш семантикалық сала бойынша қарастыруға болады.

Бірінші семантикалық сала «Адам» жүйенің ортасында орналасады және тікелей адамдық іс әре- кетпен байланысты, адамның әлеуметтік жағдайымен және қазақ халқының жастық және туыстық ерекшеліктеріне байланысты болады.

Жоғарыда аталған сөздер сияқты әр түрлі қару атаулары да болады.

Кез – келген тақырыпты толғаусыз толғап, қиыннан қиыстырып жаза бермегені ақыннан аңғаруға болады.

К.Ахметова поэзиясында біріншіден, ақынның өмірге деген құштарлығы, өнерге деген шынайы ілтипатын айқын көруге болады.

Ахметованың өлеңдері тақырыптық жағынан алып қарағанда барлығы лирикаға құрылған деуге болады.

Тарихи ескерткіштер тілінің психолингвистикасы тілдің шығуы, яки филогенезіне қатысты мәселелерде көбірек сөз болады.

Кез келген тілдің, ұлттың өмір сүруіне тірек болған, өзіндік болмысы мен өмірлік көзқарастарын көрсетететін нақты концептілер болады.

Дегенмен, тарихи ескерт- кіштер тілін зерттеуде ол тілдің шығуы, яки филогенезіне қатысты мәселелерде көбірек сөз болады.

Седовтың пайымдаулары бойынша, адам санасының даму векторын анықтайтын болсақ, өркениеттің пайда болуы, дамуы барысында адамзаттың ойлау стратегиясы оң жақ ми бөліктерінен сол жақ бөліктеріне біртіндеп ығысқанын көруге болады.

Оның ойынша, баланың миындағы бұл құрылым тамаша жазылған виртуалды әмбебап кітап, «чип» сияқты (ал кейбір ғалымдардың айтуынша ол биологиялық компьютер), оның сырын түсінген күні әмбебап оқулық жазудың тәсілін үйренуге болады.

Кез келген тілдің, ұлттың өмір сүруіне нақты концептілер тірек болады.

Сол себепті тілдегі концептілерді адам санасындағы «мәденит ошағы» десек те болады.

Концептіні адам санасында тұрақталған идеалды түсініктердің жиынтығы деуге де болады.

Тұрақты концеп- тілерге қарағанда әмбебап (универсалды) концептілер жалпыадамзаттық, жалпыланған санаға тірек болады.

Өйткені, тілдік жоғары нәтижесіне қол жеткізу сөйлеушінің ұстанған стратегиясы мен тактикасына тікелей байланысты болады.

Демек, саяси коммуникацияны саяси жүйедегі саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени процестермен тығыз байланыста дамитын жаңа ақпараттық технологиялар арқылы саяси субъектілердің өзара және қоғаммен арадағы хабар тарату, алмасу деген мағынаны білдіреді деп қорытындылауға болады.

Бұл көбінесе бір объектінің әр түрлі бағалануына себеп болады.

Хабарлаушының мақсатына қарай бағалаушылықты жеткізу құралдары бейтарап немесе экспрессивті болады.

Қандай да бір болмасын саяси қайраткер түгіл кез келген тауардың да өзіндік имиджі болады.

Егорованың айтуы бойынша, лидер жайлы үш компонентті құрылымды атауға болады.

Оның құрамдас құрылымы бойынша адам өміріндегі жеке бөлігі ретінде қарастыруға болады.

Екінші құрамдас құрылымы әлеуметтік мінездемелеріне байланысты болады.

Сонымен жоғарыда айтылған мәліметтердің бәрін қорытындылай келе, тұлғаның имиджін қалыптастыруда негізгі көшбасшылық қасиеттері деп төмендегілерді атауға болады:

Үлкен топты құрайтын метафора-терминдер өсімдіктерді, жансыз нысандарды, жан-жануарларды адаммен салыстыруға негізделген және оларды «антропоморфты» (антропоцентрикалық) деп белгілеуге болады.

Осы жіктеудің өзін үш тарапқа, үш түрге бөліп көрсетуге болады.

Мысалы, экономикада овца – «спекулянт, ведущий игру на бирже вслепую, без полной необходимой информации», яғни термин мағынасында «ойын шартын толық біле бермеу, сондықтан жем болып қалуы мүмкін» деген семаларды ажыратуға болады және экспрессивтік «ақымақ болу, ақылсыз іс-әрекет істеу» сияқты теріс бағаны да көреміз.

Осыған орай көркем әдебиетте «жел ұлып тұр» сияқты мысалдарды алуға болады.

Бұл жерде келесі терминдерді мысалға алып қарауға болады.

Осындай мысалдар қатарына қыран//орел терминін де жатқызуға болады.

Бұл жағдайда, біздің ойымызша, геоморфты метафораның негізінде микроболмыстың макроболмыспен салыстырылуын және теңелуін көруге болады.

Барлық терминологиялық жүйелерді талдап топтастыру барысында «көлік» немесе «транспорт» метафорасын жинақтап айқындауға болады.

Мысалы, автобустың атқаратын функциясы тасымалдау болса, осы сема тасымалдау функциясын атқаратын бағдарламаны атауға басты уәждеме болады, яғни бағдарламаны осылай атауға негіз бар деген сөз.

Бұл киімдер атауларын бірнеше топқа бөлуге болады: сырт киімдер атаулары: жамылғы// плащ, накидка, шуба – тех., басқа атаулар: рубашка, жакет, муфта –тех., кармашек –геол., бас киім атаулары: шляпа-геол., кокошник-политех., козырек – архит., мата атаулары: волокна –мед., полотно –политех., аяқ киім атаулары: башмак – темір жол., спорт., каблучок – архит.

Үй шаруашылығына қатысты терминдерді топтастыруда төсек-орын заттарымен байланысты терминдер (подушка – анат., тех., одеяло, постель, – политех., тюфак – газ-мұнай өндірісі), тігу, тоқумен байланысты терминдер (шов – политех., нитки – газ-мұнай өндірісі, ножницы – политех., спорт., веретено, утюг – геогр.), ыдыс-аяқ атаулары (чаши, сосуды, таз, мешок –мед., ковш, горшок – тех., цистерна – анат., корытце, мешок, вилка – спорт.), тамақ атаулары (мука буровая, пыльная – тех., корж, студень, коржики – геолг., бутерброд – инфор., провизия – эк.) деп ажыратуға болады.

Үй тұрмысына жатпайтын заттардың атауларын да жіктесек, қару-жарақ атаулары (тетива – арх., пистолет, стрела – политех.,), музыкалық аспаптар атаулары (гитара, барабан – политех., дудка, горн, лира – геол., арфа – ауыл шар.), спорт терминдері (арбитр, ринг, атака – эк.) деп топтастыруға болады.

Әйгерім болады!

Көркем мәтінде белгілі бір антропонимдер немесе топонимдер әдеби туындының құрылымы мен мағынасына байланысты көптеген қосымша коннотациялық пен ассоциациялық мәнге ие болады.

Ол мағыналарды кеңістікті мағыналық құрылым деп атауға болады.

Себебі бұл жалқы есім шығарманың тірек концепті болып табылады да, шығарманың идеясына негіз болады.

Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі антропонимдерге классификация жасайтын болсақ, олардың шығу тегі тұрғысынан екі топқа жіктеуге болады:

Соның негізінде кейіпкерлер есімінің қолданылу жиілігіне байланысты оларды «бірінші дәрежелі» және «екінші дәрежелі» кейіпкерлер деп те жіктеуге болады.

Қазақ антропонимдерін тағы екі топқа жіктеуге болады:

Оның бірнеше себептері болады»[3].

«Ұлпан» повесіндегі антропонимдерді былайша жіктеуге болады:

3 Ұлберген есімін құдайдан ұл күткен ата-ананың тілегіне байланысты қойылған есіммен байланыстыруға болады.

Жалқы есімдердің шығу тарихы мен этимологиясын қарастырғанда елдің, этностың мәдениеті, салт-дәстүрі мен рухани байлығы туралы кең мәлімет алуға болады.

Осылай тексеру арқылы ономастикалық атаулардағы халқымыздың сан ғасырлардан бергі тарихы мен шаруашылығы туралы мәдени ақпараттарды алуға болады.

Олардың ұлттық-мәдени құндылықтарды таныта алатындығы туралы және ұлттық діл, ұлттық мінезбен байланысы туралы сөз болады.

Осы тұжырымдарды сараптай келе, мынандай түйін жасауға болады: адам белгілі бір халықтың өкілі болғандықтан, сол ұлттың мәдениетінде танылған стереотиптер әлемінде өмір сүреді.

Әр халықтың ұлттық санасында табиғат құбылыстарына байланысты құрылған әлем бейнесі әр түрлі болады.

Осыған орай, табиғаттағы төрт күштің екеуін құрайтын және адамзаттың тіршілік көзіне айналған – «От/су» бинарлық оппозициясын лингвомәдениеттанымдық тұрғыда талдауға болады.

От пен суға байланысты үш халықтың танымында сәулеленген стереотиптердің ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау арқылы халықтар арасында мәдениетаралық қатысым орнатуға болады.

Мұны төменде берілген мысалдардан да байқауға болады.

Ал «будь здоров как вода»(судай денсаулығың мықты болсын) деген тілдік бірліктен орыс халқының ұлттық ділдік ерекшелігін байқауға болады.

Олардың қалыптасуына от пен судың табиғи күйі негіз болған деп түйіндеуге болады.

Халық түсінігі бойынша судың иесі болады.

суды төкпе, судың да сұрауы бар» деген тиым сөздерден-ақ байқауға болады.

Оны «Хлеб – батюшка, водица – матушка», «Хлеб да вода – блаженная еда» деген паремиялардан көруге болады.

Отта киелі қасиет болады деп сенген.

Оны «baptism of fire»(отпен шоқындыру), «sacred fire» деген фраземалардың бастапқы мазмұнынан да көруге болады.

Демек, «От/су», «огонь/вода», «fire/water» лексемаларының мәдени коннотациясы ритуалдар жүйесінде мейілінше айқын берілген деуге болады.

Ақыл-ой әрекеті бүтіндей рухани, терең ішкі және ізсіз жүзеге асырылады – сөйлеу дыбыстары арқылы материалданып, сезімдік қабылдау үшін қолжетімді болады.

В.Гумбольдт зерттеулерінен тіл мен таным мәселесіне қатысты маңызды тұжырымдарды кездестіруге болады, мәселен, «сөзде қашан да екі жақты – дыбыс пен ұғымның бірлігі болады»; «дыбыстық форма ойлау үшін тілдің тарапынан жасалған өрнек» және т.б.

В.Гумбольдт зерттеулерінен тіл мен таным мәселесіне қатысты маңызды тұжырымдарды кездестіруге болады, мәселен, «сөзде қашан да екі жақты – дыбыс пен ұғымның бірлігі болады»; «дыбыстық форма ойлау үшін тілдің тарапынан жасалған өрнек» және т.б.

Алайда В.Гумбольдт тілдің шынайы табиғатына терең бара отырып, идеалистік философиялық тұжырымдарын ұсынады: «...тұтастай тіл адамдар арасында және ықпал ететін ішкі және сыртқы табиғатта болады.

Н.Хомскийдің пайымдауынша «Тіл – адам үшін бірегей қабілет, бірақ тіл басқа танымдық қабілеттермен өзара тығыз байланыстың нәтижесінде пайда болады» [7].

Бодуэн де Куртенэнің тұжырымдарында когнитивтік лингвистиканың пәні одан әрі айқындала түсті: «Тілдік ойлаудан тұрмыстық және тұрмыстық емес тұтас ерекше тілдік білімді, әлемнің материалдық, индивидуалды-психологиялық және әлеуметтік (қоғамдық) барлық көрінісін анықтауға болады» [13, 312].

Әлемді танудағы тілдің қатысы туралы пайымдауларды антикалық дәуірден бүгінгі күнге дейінгі әртүрлі кезеңдегі және әртүрлі халықтағы ойшылдардың еңбектерінен кездестіруге болады.

Осымен байланысты когнитивтік ғылымдардың пәнаралық сипатына және когнитивтік психология, когнитивтік лингвистика, когницияның филосо- фиялық теориясы, тілді логикалық талдау, жасанды интеллект теориясы, нейрофизиология сияқты бірқатар ғылымдар үшін ортақ терминдік мәніне ерекше назар аударуға болады [11, 7], тіпті когнитивтік антропология, когнитивтік әлеуметтану, когнитивтік әдебиеттану сияқты пәндердің қалыптасқандығын, яғни әрбір гуманитарлық ғылымда зерттеу нысанына сәйкес когнитивтік тәсілді және когнитивтік анализді қолданумен байланысты арнайы салалардың бөлініп шыққандығын атап өту керек [11, 10-11].

Әрбір жазушы үшін сөз таңдау көптеген жағдайлармен анықталады, оларды жинақтап айтқанда, стиль мен мазмұны мотиві деуге болады.

Бірақ мұндай бөлудің ғылыми дәлдік дәрежесі қандай болады?

«Дәйектемелердің толықтығын қамтамасыз ете отырып қана қандай да бір тұжырымдар мен болжамдар жасауға болады» - деген Л.В.

Барлық жекелер жалпы болады.

Әрбір жалпы жеке болады».

Сондықтан неғұрлым типтік нәрсенің өзінде әрдайым жекеліктің көріністері болады.

Шартты түрде алғанда, көркем әдебиет тілінің – жалпы әдеби тілге қатынасы қандай болса, жазушы сөздігінің дәстүрлі түсіндірме сөздікке қатынасы сондай деуге болады.

Жазушы лексикасындағы «жекені» «жалпыдан» мүлде бөліп қарастыру әрекетінің күмәнділігін кез келген мысалдан көрсетуге болады.

Әрбір жазушы үшін сөз таңдау көптеген жағдайлармен анықталады, оларды жинақтап айтқанда, стиль мен мазмұны мотиві деуге болады.

Кеңес дәуірінде жазушы стилін суреттейтін сөздіктер қатарына М.Горький сөздігін қосуға болады.

Жазушы сөздігін жалпы түсіндірме сөздікке қарағанда толық деуге де, толық емес деуге де болады.

Бірақ материалдың өзі біркелкі емес – бір жазушыларда, негізінен әдеби тіл дамуының кемелденген сатысында еңбек етушілерде бірінші кезекте сөз қолданыстың сипаты мен сонымен байланысты тілдік шеберлік тұрса, екіншілері – негізінен әдеби тілдің жасалу сатысының басында тұрған жазушылар үшін әдеби тілдің сөздік құрамын бекіту бірінші кезекте тұрады да, семантикалық-стилистикалық талдау жеткіліксіз болады.

Бұларды тарихи-тілдік және стилистикалық бағыттағы сөздіктер деп бөлуге болады.

Лариннің бастамасымен басталған екі тілді сөздіктерді мысалға алуға болады.

Ерекшелік, жеке қолданыс айтарлықтай болса, стилистикалық бағыттағы сөздік жасау қажеттігі соншалықты айқын болады.

шыққан «XIX-XX ғасырлардағы орыс авторлық лексикографиясы» [8, 43-55] еңбегін атауға болады.

Жазушы сөздігінің типі туралы мәселе пайдаланылған дереккөздердің түрлеріне, сөздіктің лексикографиялық формасына, көлеміне, адресатына, сөзтізбеге алынған бірліктерді лексикографиялық өңдеудің әдіс-тәсілдеріне байланысты болады екен.