Қазіргі уақытта бұқаралық ақпарат құралдары Қазақстан Республикасы азаматтарының бірегейлігі мен хабардарлығын қалыптастырудың негізгі арналарының бірі болып табылады.

Кейбір зерттеушілер өз еңбектерінде қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдарының Қазақстан азаматтарының мінез-құлқына, қоғамдық маңызы бар тақырыптарына және ұлттық бірегейлігіне әсері мәселелерін зерттейді [2-3].

Телеарналардың жүргізілген контент-талдауына сәйкес, теледидар индустриясы, ең алдымен, қоғамдық пікірді қалыптастыратын және әртүрлі цифрлық және инновациялық мүмкіндіктерді ескере отырып, миллиондаған адамдарға өз хабарламаларын бір уақытта жеткізе алатын ересектер арасында Қазақстан Республикасындағы ең ықпалды медианың бірі болып табылатыны анықталды.

Ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы бұқаралық ақпарат құралдарының басты рөлдерінің бірі-олар Қазақстан халқының мәдениеті, салт-дәстүрлері туралы ақпарат береді.

«Паленшевтер-4», «Абай жолы», «Мен Қазақстан мен қазақстандықтарды не үшін жақсы көремін»,

Жалпы, теледидар Қазақстан Республикасында үлкен аудиторияға ие және қоғамдық пікірді, сондай-ақ ұлттың мәдени және азаматтық құрамдас бөліктерін қалыптастыру үшін зор әлеуетке ие.

Контент-талдаудың арқасында Қазақстан Республикасының қоғамы азаматтық сананың қалыптасуы кезінде әлеуметтік, саяси және этностық құрамдас бөліктердің ықпалының арқасында бұқаралық ақпарат құралдары құратын әртүрлі стереотиптерге бейім екендігі анықталды.

1990 жылы Қазақстан жүйелі аса қауіпті дағдарыс жағдайына енді.

ХІІІ ғасыр мен XV ғасырдың алғашқы ширегінде Оңтүстік Қазақстан территориясы арқылы сауда қызметінің дамуында маңызды рөл атқарған Батыс-Шығыс халықаралық сауда жолы өткен.

Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алған алғашқы күндерiнен бастап тарихи өлшемдердiң мәселелері болды.

Мемлекет тұтыну тауарларын импорттау және экспорттау кәсібінен бас тартқаннан кейін, Қазақстан нарығы шетелде өндірілген тауарларға толы болды, бұл негізінен барлық қарапайым тұтыну тауарларының тұрақты тапшылығынан шаршаған халықты тыныштандыратын психологиялық әсер ретінде қабылданды.

Қаржылық дағдарыс Қазақстан экономикасының әлсіз жақтарын ғана емес, сонымен бірге оның үлкен және пайдаланылмаған әлеуетін де айқындап берді.

Соңғы 2020 жылдың көрсеткіштерде де ЖӨӨ-дегі шағын және орта кәсіпкерлік үлесі жөнінен Нұр-Сұлтан қаласы 56%, Алматы қаласы 49,2%, Батыс Қазақстан 34,1%, Алматы облысы 32,4%, Шымкент

қаласы 31,8%, Солтүстік Қазақстан 31,5%, Қостанай облысы 31,5%, Маңғыстау облысы 29,4%, Ақмола

облысы 27,1%, Жамбыл облысы 26,5%, Түркістан облысы 24,4%, Ақтөбе облысы 23,8%, Шығыс Қазақстан

«Қазақстан

- Қазақстан экономикасында кеңестік орталық жоспарлау жүйесінің мұрасы болып табылатын мемлекеттік кәсіпорындар (МК) және ірі жеке өнеркәсіптік және қаржылық конгломераттар үстемдік етеді.

Бүгінде көне түркі жазба ескерткіштері тек Қазақстан территориясы ғана емес, сонымен қатар Моңғолия, Қытай, Ресей мен Қырғызстан сынды мемлекеттердің аумақтарынан да табылды.

Ремезов Орхон жазуының орналасқан жерін Талас өзені, Қазақстан мен Қырғызстан аралығында деп көрсеткен

«Орхон және Енисей жазулары V ғасырдан бастап, біздің дәуіріміз ХҮ ғасырына дейінгі аралықта Орталық Азияда, соның ішінде Өзбекстан мен Моңғолия, Оңтүстік Сібір және Қазақстан, сонымен қатар Шығыс Түркістан сияқты басқа да жерлерде, тіпті Солтүстік Кавказда ХV ғасырларда да орхон жазуы кеңінен пайдаланылып отырды» деген пікір білдіреді [13, 45 б.].

Олар өздерінен кейінгі ғалымдар мен ізденушілер үшін Қазақстан мен оның тарихына қызығушылық танытып, аталған уақыттағы қазақ қоғамының даму тарихына қатысты тұтас түсінік қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қазіргі Қазақстан территориясын көне заманнан мекендеген түркілік тайпалардың, одан кейінгі қазақтардың тарихына арналған аса маңызды тарихи шығармалар жазумен онтоғызыншы жүзжылдықтың бірінші жартысында орыс дипломаты, зерттеуші Монах Якинф деген атаумен белгілі болған Никита Яковлевич Бичурин айналысты.Оның баяндауынша «Қазақтардың ордасы екеу.

Бұлармен бірге

Тарихи Отанын 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезінде күштеп ұжымдастыру кезінде тастап кетуге мәжбүр болған Қазақстан азаматтары да солардың қатарына жатады.

Осы уақытқа дейін ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін тарихы туралы көптеген еңбектер жазылғанымен Қазақстан тарихының аталған кезеңдегі «ақтаңдақ» тұстарын зерттеу мәселелері қазіргі таңда да күн тәртібінде тұр.

Осы мақсатқа сай Қазақстан тарихындағы кеңестік тоталитарлық кезеңнің зардаптары мен салдарларын ізденіс жұмыстары

20-30 жылдарындағы Қазақстан тарихының «ақтаңдары» бойынша көптеген зерттеулер жүргізілгені белгілі.

Қазақстан Республикасы Президенті архиві ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін материалдарын зерделеу Орталығының басшысы Гүлшат Рамазанқызының Қазақстан тарихы порталына берген сұхбатында елімізде жүзеге асырылған қуғын-сүргін құрбандарын ақтау үдерісінің төрт кезеңін ажыра-тып атап өткен болатын [4].

Қазақстан Республикасы Президенті архиві ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін материалдарын зерделеу Орталығының басшысы Гүлшат Рамазанқызының Қазақстан тарихы порталына берген сұхбатында елімізде жүзеге асырылған қуғын-сүргін құрбандарын ақтау үдерісінің төрт кезеңін ажыра-тып атап өткен болатын [4].

1993 жылы 14 сәуірде «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданып, құрбандарды ақтауға құқықтық негіз қаланды.

Тарихи Отанын 1920- жылдардың соңы мен 1930-жылдардың бас кезінде болған күштеп ұжымдастыру кезінде тастап кетуге мәжбүр болған Қазақстан азаматтары да солардың қатарына жатады.

1935 жылғы желтоқсан айында Жер шаруашылығы Халық комиссариатының отырықшы және қоныстану бөлімі Қазақстаннан шет жерлерде орналасқан қазақ шаруа қожалықтары мен Қазақстан аудандарына қоныс аударуға ынта білдіріп, келгісі келетіндер және осындай ауа көшу бойынша хат алмасу туралы мәлімет берген.

Толық емес деректер бойынша Қазақстан аумақтарынан Орта Еділ өңірлеріне 50 мыңға дейін, Батыс Сібірге 16 мың шаруа қожалығы, Орта Азияға 12 мың, Тәжікстанға 1 мың шаруа қожалығы ауакөшкен.

Мысалы, 1934 жылдың 25 сәуір күнгі Қазақстан бойынша колхоздардағы азық-түлік қиындықтары туралы Шілік МТС-ы Асы селосының «Бедняк» колхозы астық тапшылығын бастан кешіруде екені, колхоз қосымша 30 центнер астық тапсырғанымен колхозға әлі қайтарылмағаны хабарланып, азық-түлік қиындығына байланысты колхоздан балқаштықтардың 8 шаруашылығы ауа көшкен екен [12: 562].

Сондықтан Қазақстан Орталық партия комитеті, Орталық Атқару комитеті, ОГПУ органы бұл деректі елден бүрке-мелеп жасырды.

Округтік, өлкелік комиссиялар, Қазақстан Орталық Атқару комитеті, Халық Комиссарлар кеңесі, заң орындары ондай қорғаушыларды: «...

«Ашаршы- лық жұты» Украина, Солтүстік Кавказ, Поволжье, сонымен бірге Орталық Чернозем аймағы, Орта және Оңтүстік Орал, Батыс Сібірмен қатар Қазақстан жерін де қамтыды.

Қазақстан халқының өлім-жітіміне келетін болсақ, қолайсыз эпидемиологиялық жағдаймен қатар, осы кезеңдегі көшпелі халықтың өлімінің бар себептеріне басқа да сыртқы факторлар қосылды: ұжымдастыру және күштеп отырықшыландыру кезеңіндегі аштықтан жаппай қырылу, Қазақстаннан тыс жерлерге мәжбүрлі түрде ауакөшу кезінде егіннің және жұттың болуы; концлагерьлерде болу нәтижесін-де ауыр жұмыста және қуғында қайтыс болу сияқты ауыр жағдайлар.

Қазақстан Республикасының 1993 жылы 14 сәуірден «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заңы іске асырыла бастады.

жаппай саяси қуғын-сүргін жүргізу үшін негіздеме болған БК(б)П ОК-нің және бұрынғы өлкелік комитет пен Қазақстан Компартиясы ОК-нің қаулылары бар.

Мақалада XX ғасырдың 20-30 жылдары Қазақстан мен Түркия орта мектептеріндегі тарих пәнінің оқулықтарына салыстырмалы сараптама жұмысы жүргізілді.

Зерттеу нысаны ретінде Қазақстан тарихына қатысты 1934 жылы басылған С.

Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығы мен 1930 жылы К.

Зерттеу нәтижесінде XX ғасырдың басындағы қазақ және түрік халықтарының орта мектеп бағдарламасына арналған алғашқы тарих оқулықтарына салыстырмалы сараптама жасалып, кеңестік билік тұсындағы Қазақстан мен тәуелсіз Түркия Республикасындағы тарихты оқытудағы айырмашылықтары мен ұқсастықтары салыстырылды.

Сонымен қатар, С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығының орта мектепте оқытылмау себептері анықталды.

Нақтырақ айтар болсақ, мектепте Қазақстан тарихы оқулығын енгізу тарихы, оның мазмұнының қалыптасуын түркі халықтары- ның тарихы негізінде салыстырмалы талдау жасаймыз.

Оған кім ат салысты және алғашқы Қазақстан тарихы оқулығын кім жазды оның мазмұны қандай болды?

Осындай алаш қайраткерлерінің тарих жөнінде сөз қозғап, бірнеше қайтара халыққа үндеуінің негізінде ең алғаш қазақ тарихы пәні үшін мектеп оқушыларына арналған Санжар Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» (Оқу құралы) оқулығы 1935 жылы Алмадыда «Казақстан» баспасынан шықты.

Зерттеу барысында Қазақстан жеріндегі ең алғаш орта мектеп оқушыларына, арнайы тарих пәні үшін баспадан шыққан С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» (Оқу құралы) оқулығы мен Түркияда К.Ататүріктің нұсқауымен шыққан «Түркия тарихының негізгі бағыттары» атты тарих пәні оқулықтарына тарихи - салыстырмалы, жүйелеу, сандық – сапалық, жинақтау, саралау, талдау жұмыстары жасалды.

Зерттеу барысында Қазақстан жеріндегі ең алғаш орта мектеп оқушыларына, арнайы тарих пәні үшін баспадан шыққан С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» (Оқу құралы) оқулығы мен Түркияда К.Ататүріктің нұсқауымен шыққан «Түркия тарихының негізгі бағыттары» атты тарих пәні оқулықтарына тарихи - салыстырмалы, жүйелеу, сандық – сапалық, жинақтау, саралау, талдау жұмыстары жасалды.

Ең алғаш "Қазақстан" баспасында профессор С.Асфендиаровтың жалпы білім беретін қазақ орта мектептерінің 6-7 сыныптарына құрастырған Қазақ тарихын оқыту бағдарламасы 1934 жылы Қазақ АКСР Халық Комиссариатының алқа мәжілісінде талқыланып, бекітілді.

Мектеп оқушыларына арналған С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихы очерк- тері» мен К.Ататүріктің нұсқауымен басылған «Түркия тарихының негізгі бағыттары» оқулықтарына салыстыру

Асфендияровтың «Қазақстан тарихының очерктері» атты оқулығы мен тәуелсіз Түркияда Республи- касында 1930 жылы «Түркия тарихының негізгі бағыттары» деп аталатын орта мектепке арналған тарих оқулықтарының мазмұнына байланысты салыстырмалы анализ жасалады.

С.Асфендияровтың мектепке арналған «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығының түпнұсқасы оқырмандар қолына жетпегендік- тен, 1994 жылы Алматы «Санат» баспасынан 12 шрифтпен 120 парақ болып қайта басып шығарылды.

Осыған байланысты оқулықтың алғашқы мұқабасында «Бұл кітап Қазақстан тарихына арналған тұңғыш оқу құралы ретінде 1935 жылы жарық көрген еді.

«Оқулықтың түпнұсқасы алғаш 1934 жылы «Қазақстан» баспасында жарияланған.

Екі елдің XX ғасырдың 30 жылдарындағы мектепке арналған тарих оқулық-тарына салыстырмалық, сандық-сапалық талдау жүргізу барысында, Қазақстанда тарих: дүние жүзі және Қазақстан тарихы болып, Түркияда тарих бөлінбей жалпылама оқытылатынын ескеру қажет.

С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығында бірінші тарау: Қазақстан тарихының ескі дәуірі, Орталық және Орта Азияның тарихы деп көрсетілген.

С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығында бірінші тарау: Қазақстан тарихының ескі дәуірі, Орталық және Орта Азияның тарихы деп көрсетілген.

«Қазақстан тарихының очерктері» оқулығында Орта Азия туралы былай айтылады: «Оңтүстік күнбатыстан терістік күншығысқа қарай, күншығыстан күнбатысқа қарай Тан Шан, Алатау, Алтай, Тарбағатай, Саян сияқты дүниежүзіндегі өте биік таулар кесіп өтеді...

Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулы-ғанда түркі халқының тарихы туралы ақпарат аз көлемде берілсе де, Кеңес үкіметі дәуіріндегі помещиктерге қарсы шыққан қара шаруалар бастаған Пугачевтің көтерілісі, Нұралы ханның патша үкіметін жақтағандығы туралы анық жазған.

Осыған қарамастан, тіл мен тарихы жағынан ортақ құндылықтары бар Қазақстан мен Түркия барлық салада ынтымақтастықты, бауырмашылықты әлі күнге дейін жалғастырып келеді.

Қазақстан Кеңес Үкіметінің құрамында болғандықтан, тарих және тарихты жазу процесі Түркия мемлекетіне қарағанда баяу жүрді.

Қазақстан мектептерде ең алғаш тарих пәнін ХХ ғасырдың 30 жылдарында оқыса, Түркия Республикасында орта мектептерде тарих пәні жаңа бағытта оқытыла бастады.

1989 жылы 28-ші тамызда Қазақстан Үкіметі жалпы көлемі 90 га жерді алып жатқан Түркістан қаласының көне ескерткіштер кешені негізінде Әзірет Сұлтан қорық-мұражайын ашу туралы шешім қабылдады.